Chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định là ba chi thuộc nhóm định của Bát chánh đạo. Chánh tinh tấn là nỗ lực đúng hướng: ngăn và bỏ điều bất thiện, khơi và giữ điều thiện. Chánh niệm là nhớ biết đúng, tỉnh giác với thân, cảm thọ, tâm và các pháp. Chánh định là tâm an định, nhất tâm theo hướng đúng.
Ba chi này là phần rèn luyện tâm của con đường. Bài giảng chúng ở mức khái niệm theo kinh, nói rõ "chánh" ở đây khác gì nỗ lực, chú tâm hay tập trung thông thường, và vì sao ba chi luôn đi kèm nhau. Bài không phải hướng dẫn ngồi thiền hay bài tập chánh niệm. Muốn thực hành, bạn nên học từ chư tăng, ni hoặc tham gia một khoá tu có người hướng dẫn trực tiếp.
Ba chi nhóm định trong một bảng
Bảng dưới tóm tắt ba chi theo định nghĩa trong kinh (đại ý), cùng cách hiểu lệch mà người mới hay mắc. Chi tiết từng chi được giảng ở các mục phía dưới.
| Chi | Tiếng Pali | Kinh định nghĩa (đại ý) | Hay bị hiểu lệch thành |
|---|---|---|---|
| Chánh tinh tấn | sammā-vāyāma | Bốn nỗ lực: ngăn ác chưa sinh, bỏ ác đã sinh, khơi thiện chưa sinh, giữ và tăng thiện đã sinh | Cố gắng hết sức trong mọi việc, càng nhiều càng tốt |
| Chánh niệm | sammā-sati | Sống tỉnh giác, nhớ biết đối với thân, cảm thọ, tâm và các pháp | Một kỹ thuật thư giãn tách khỏi đạo đức |
| Chánh định | sammā-samādhi | Tâm an trú vững chắc, được kinh mô tả qua các tầng thiền | Khả năng tập trung cao vào bất cứ việc gì |
Cột cuối cho thấy một điểm chung: ba chi này đều bị hiểu thành kỹ năng trung tính, dùng vào việc gì cũng được. Chữ "chánh" chính là chỗ phân biệt. Một kẻ gian có thể rất chăm chỉ, rất chú tâm, rất tập trung khi làm điều gian; theo kinh, đó không phải chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, vì chúng không đi cùng chánh kiến và nhóm giới.
Một bài kinh trong Trung Bộ diễn tả chánh định, đại ý, là sự nhất tâm có bảy chi kia làm chỗ nương và đi kèm. Định nghĩa này nói rất rõ: định trong Bát chánh đạo không đứng riêng, nó là định của một người đang sống có giới và có cái thấy đúng.
Chánh tinh tấn: bốn hướng của nỗ lực
Ngăn điều bất thiện chưa sinh. Biết tránh những hoàn cảnh dễ làm tham, sân khởi lên. Ví dụ đời thường: một người biết mình dễ nổi nóng khi mệt thì chọn không bàn chuyện căng thẳng vào lúc ấy.
Bỏ điều bất thiện đã sinh. Khi ý nghĩ ganh ghét, giận dữ đã khởi, không để nó lớn thêm, không hành động theo nó. Đây là nỗ lực khó nhất với nhiều người, vì cảm xúc đã có đà.
Khơi điều thiện chưa sinh. Tạo điều kiện cho những phẩm chất tốt nảy nở: tập lắng nghe, tập giúp người, tập nói lời tử tế. Nỗ lực ở đây là chủ động, không chỉ là phòng thủ.
Giữ và tăng điều thiện đã sinh. Một thói quen tốt mới bắt đầu dễ bị bỏ dở; nỗ lực thứ tư là giữ nó lại và cho nó lớn. Bốn hướng này được kinh điển gọi là bốn chánh cần, và cũng là một nhóm trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo.
Không căng, không chùng. Chánh tinh tấn không phải gắng sức tới kiệt quệ. Kinh điển có những câu chuyện nhắc người tu đừng quá căng mà cũng đừng quá lỏng; ý cân bằng này được bàn kỹ hơn trong giáo lý về trung đạo. Người đang mệt mỏi, kiệt sức nên nghỉ ngơi và chăm sóc sức khoẻ trước, đó không phải là thiếu tinh tấn.
Chánh niệm trong kinh: không chỉ là chú tâm vào hiện tại
Chữ sati có nghĩa gốc là nhớ. Trong kinh, nó mang nghĩa nhớ biết, giữ cho tâm không quên điều đang diễn ra và không quên điều cần làm. Hai bài kinh nổi tiếng nhất về chi này là kinh Niệm xứ trong Trung Bộ và kinh Đại niệm xứ trong Trường Bộ. Đại ý, chánh niệm được trình bày qua bốn lĩnh vực quán sát, gọi là bốn niệm xứ: thân, cảm thọ, tâm và các pháp.
Ngày nay chữ "chánh niệm" được dùng rất rộng trong sách kỹ năng sống, tâm lý học ứng dụng, chương trình giảm căng thẳng. Những chương trình ấy thường tách chánh niệm ra khỏi bối cảnh tôn giáo, và có những giá trị riêng mà các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu. Trong Bát chánh đạo, chánh niệm có một vị trí khác: nó đi cùng chánh kiến, nhóm giới và chánh định, phục vụ mục tiêu chấm dứt khổ theo Tứ diệu đế.
Nói cách khác, hai cách dùng chữ không loại trừ nhau, nhưng cũng không trùng nhau. Người học giáo lý nên biết điều này để không bối rối khi thấy cùng một chữ được giảng theo hai cách. Chánh niệm theo nghĩa của kinh được thực hành cụ thể thế nào là phần nên học từ người hướng dẫn có kinh nghiệm, trong một khoá tu hoặc đạo tràng, chứ không nên tự học qua một bài viết.
Chánh định: tâm an định đúng hướng
Chữ samādhi thường được dịch là định, nghĩa là tâm được đặt vững, gom lại, không tán loạn. Trong bài kinh phân tích từng chi của con đường thuộc Tương Ưng Bộ, chánh định được định nghĩa qua bốn tầng thiền, gọi là tứ thiền. Mô tả chi tiết các tầng ấy là nội dung chuyên sâu của thực hành, vượt quá phạm vi một bài nhập môn.
Điều người mới nên nắm là hai ý. Ý thứ nhất: định trong đạo Phật không phải là trạng thái mất ý thức hay thoát xác, cũng không phải để đạt năng lực đặc biệt. Kinh điển có nói tới những năng lực như vậy trong một số câu chuyện, nhưng nhấn mạnh rằng chúng không phải mục tiêu và có thể thành chướng ngại. Ý thứ hai: định là phương tiện cho tuệ; tâm lắng thì cái thấy rõ, giống mặt hồ phẳng lặng mới soi được bóng trăng.
Các truyền thống có những cách tu định khác nhau: có nơi chú trọng các tầng thiền theo kinh Pali, có nơi tu niệm Phật để tâm thành nhất, có nơi tu thiền theo công án. trang Giáo Pháp không so sánh hơn kém. Nếu bạn muốn bắt đầu, hãy hỏi chư tăng, ni ở chùa gần nhà hoặc tìm một khoá tu có người hướng dẫn, thay vì tự thử những phương pháp đọc được trên mạng.
Những chỗ hay hiểu lệch về nhóm định
"Tinh tấn là tu càng nhiều giờ càng tốt." Số giờ không phải thước đo chính. Bốn hướng của chánh tinh tấn nói về chất lượng của nỗ lực: nỗ lực vào đúng chỗ. Một người tụng kinh nhiều giờ mà vẫn nuôi giận với người nhà thì chưa chạm tới hướng thứ hai là bỏ điều bất thiện đã sinh.
"Chánh niệm là làm mọi thứ thật chậm." Làm chậm có thể giúp nhận biết rõ hơn, nhưng chánh niệm theo kinh là nhớ biết, tỉnh giác, không phải tốc độ. Một người lái xe cẩn thận, biết rõ mình đang làm gì, có thể tỉnh giác hơn một người đi thật chậm mà đầu óc ở nơi khác.
"Có định là không còn suy nghĩ gì." Kinh mô tả định là tâm vững, gom lại, không tán loạn; mô tả này không đồng nghĩa với đầu óc trống rỗng. Hiểu định thành "không nghĩ gì" dễ khiến người mới căng thẳng khi thấy ý nghĩ cứ khởi lên, rồi nghĩ mình thất bại.
"Nhóm định là phần của người xuất gia." Người xuất gia có điều kiện chuyên tâm hơn, nhưng kinh điển giảng Bát chánh đạo cho cả người tại gia. Tinh tấn và niệm hiện diện được trong việc nhà, việc cơ quan; còn hình thức tu định phù hợp với người bận rộn thì nên hỏi chư tăng, ni.
Ranh giới của bài này và lưu ý khi muốn thực hành
Vì ba chi nhóm định gắn với thực hành tâm, có vài điều cần nói rõ để người đọc không dùng sai một bài viết khái niệm.
- Bài không phải hướng dẫn thiền. Nội dung trên chỉ giải nghĩa khái niệm theo kinh. Cách ngồi, cách thở, cách quán là phần cần người hướng dẫn trực tiếp, điều chỉnh theo từng người.
- Thiền không thay điều trị. Nếu bạn đang có rối loạn lo âu, trầm cảm, hoặc từng có vấn đề sức khoẻ tâm thần, hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tham gia các khoá tu dài ngày, và đừng ngưng thuốc đang dùng.
- Khi nào cần dừng và tìm trợ giúp. Nếu trong lúc tu tập bạn gặp những trạng thái làm mình hoảng sợ, mất ngủ kéo dài, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy dừng lại, báo cho người hướng dẫn và tìm tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc đường dây hỗ trợ.
- Cẩn trọng với lời hứa. Người hay nơi nào hứa rằng tu định sẽ chữa khỏi bệnh, đem lại thần thông hay giàu có, nhất là kèm theo việc thu tiền, là đi ngược tinh thần kinh điển.
- Không bỏ qua nhóm giới. Theo kinh, định không đứng riêng mà dựa trên giới. Bắt đầu từ việc sống ngay thẳng cũng là chuẩn bị cho tâm an.
Những lưu ý này không nhằm làm người đọc e ngại thực hành, mà để việc thực hành được an toàn và đúng hướng. Rất nhiều chùa có lớp tu học dành cho người mới, với nhịp độ nhẹ nhàng và có người hỏi han.
Vì sao ba chi này luôn đi cùng nhau
Có thể hình dung bằng một ví dụ do người viết đưa ra, không phải lời kinh: người làm vườn muốn có một luống rau tốt. Tinh tấn là việc chăm chỉ nhổ cỏ dại và tưới cây đúng lúc. Niệm là việc không quên vườn, để ý cây nào héo, chỗ nào sâu. Định là sự kiên trì ở yên với khu vườn, không bỏ đi giữa chừng để chạy theo việc khác. Thiếu một trong ba, luống rau khó tốt.
Trong kinh, ba chi này cũng nâng đỡ nhau. Không có tinh tấn thì niệm hay quên, định khó thành. Không có niệm thì tinh tấn dễ đi sai chỗ, cố gắng vào việc không cần. Không có định thì niệm chập chờn, tinh tấn hời hợt. Như đã nói ở bài về Bát chánh đạo, chánh tinh tấn và chánh niệm còn được kinh mô tả là có mặt trong mọi chi khác.
Cuối cùng, cả nhóm định phục vụ nhóm tuệ. Định không phải đích, mà là điều kiện để thấy rõ bốn sự thật. Đó là lý do một người tu tập lâu năm vẫn luôn quay lại hỏi: sự an định của mình có làm mình hiểu đời hơn, thương người hơn không? Câu hỏi ấy, theo nhiều vị thầy, là thước đo đáng tin hơn bất kỳ trải nghiệm đặc biệt nào trong lúc ngồi thiền.
Câu hỏi thường gặp
Chánh niệm trong Bát chánh đạo có giống chánh niệm trong sách kỹ năng sống không?
Có điểm chung là sự chú tâm, nhận biết. Nhưng trong Bát chánh đạo, chánh niệm đi cùng chánh kiến, nhóm giới và chánh định, phục vụ mục tiêu chấm dứt khổ theo giáo lý. Sách kỹ năng thường tách nó khỏi bối cảnh tôn giáo. Biết sự khác biệt giúp bạn đọc mỗi nguồn đúng với mục đích của nó.
Tứ chánh cần và chánh tinh tấn có phải một không?
Theo định nghĩa trong kinh, nội dung của chánh tinh tấn chính là bốn nỗ lực gọi là tứ chánh cần: ngăn điều ác chưa sinh, bỏ điều ác đã sinh, khơi điều thiện chưa sinh, giữ và tăng điều thiện đã sinh. Tứ chánh cần còn được kể riêng như một nhóm trong ba mươi bảy phẩm trợ đạo.
Người tại gia bận rộn có thực hành được nhóm định không?
Được, ở mức phù hợp với hoàn cảnh. Chánh tinh tấn và chánh niệm có thể hiện diện ngay trong công việc và sinh hoạt hằng ngày. Chánh định theo nghĩa các tầng thiền cần thời gian và hướng dẫn chuyên sâu hơn. Cách sắp xếp thực hành nên hỏi chư tăng, ni nơi bạn sinh hoạt.
Tu định có giúp có thần thông không?
Kinh điển có kể về những năng lực đặc biệt trong một số câu chuyện, nhưng nhấn mạnh chúng không phải mục tiêu của con đường và có thể trở thành chướng ngại. Mục tiêu của chánh định là làm tâm lắng để tuệ sáng. Nên thận trọng với những lời hứa thần thông, nhất là khi đi kèm việc thu tiền.
Ngồi thiền thấy bất an, hoảng sợ thì sao?
Hãy dừng lại và báo cho người hướng dẫn. Nếu cảm giác ấy kéo dài, gây mất ngủ hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc đường dây hỗ trợ. Thực hành tâm không thay thế chăm sóc y tế, và người hướng dẫn tốt sẽ khuyến khích bạn đi khám khi cần.
Vì sao gọi là nhóm định mà có cả tinh tấn và niệm?
Vì cả ba chi cùng thuộc về việc rèn luyện tâm. Tinh tấn là năng lượng, niệm là sự tỉnh giác, định là sự an trú vững vàng. Kinh Trung Bộ, trong cuộc vấn đáp của tỳ kheo ni Pháp Lạc, xếp ba chi này vào nhóm định. Chúng hỗ trợ lẫn nhau, không chi nào đứng riêng được.