Giới thứ năm trong năm giới là không dùng rượu và các chất gây say làm tâm buông lung. Đây là giới khác loại với bốn giới đầu: uống một chén rượu tự nó chưa làm hại ai, nhưng người say dễ phạm cả bốn giới kia. Vì vậy các luận giải xếp nó vào nhóm giới có tính phòng hộ, giữ cửa cho cả năm giới.
Ở Việt Nam, rượu bia gắn chặt với giỗ chạp, cưới hỏi, làm ăn, nên đây thường là giới khó giữ nhất về mặt xã hội. Bài này không bàn mẹo từ chối trong bữa tiệc, mà giải nghĩa tên gọi của giới, lý do giới tồn tại, những tai hại được kinh điển nêu, phạm vi của giới với các chất gây nghiện ngày nay, và chỗ giới không thay được y tế. Những phân vân về hoàn cảnh riêng, bạn nên hỏi chư tăng, ni.
Tên gọi của giới nói lên điều gì
Bản Pali của giới này dài hơn bốn giới kia, đại ý là: con xin học giữ điều tránh xa rượu nấu, rượu ủ và các chất gây say là nhân của sự buông lung. Hai loại rượu được nêu tên là những loại phổ biến thời đó, còn vế sau mở rộng sang mọi chất làm mất tỉnh táo.
Chữ then chốt là "buông lung", Pali là pamāda, đối lập với appamāda là không buông lung, tỉnh giác. Trong kinh điển, không buông lung được coi trọng đặc biệt. Kinh Pháp Cú có hẳn một phẩm về không buông lung, và theo kinh Đại Bát Niết Bàn của Nam truyền, lời dặn cuối cùng của Đức Phật trước khi nhập diệt có đại ý: các pháp hữu vi đều vô thường, hãy tinh tấn, đừng buông lung.
Đặt trong bối cảnh ấy, giới thứ năm không phải điều kiêng về đồ uống, mà là sự bảo vệ cho một phẩm chất mà cả con đường tu tập dựa vào. Người giữ giới tránh chất say vì muốn giữ cái tâm tỉnh để sống, để lựa chọn, để nhận ra mình đang làm gì.
Tên Hán Việt hay dùng là "không uống rượu" hay "tửu giới", nhưng nội dung rộng hơn chữ rượu. Khi giảng cho người hiện đại, nhiều vị thầy nói rõ giới bao gồm cả các chất gây nghiện khác.
Vì sao rượu là một giới dù tự nó chưa hại ai
Luận giải Bắc truyền phân biệt tánh giới và giá giới. Bốn giới đầu là tánh giới, ngăn những việc tự bản chất đã gây hại. Giới rượu là giá giới, ngăn một việc tự nó chưa gây hại nhưng dẫn tới những việc gây hại. Cách phân loại này giúp hiểu đúng lý do của giới, không phải để coi nhẹ nó.
Lý do thực tế rất dễ thấy trong đời sống: nhiều vụ ẩu đả, tai nạn giao thông, bạo lực gia đình, lời nói gây đổ vỡ xảy ra khi người ta đã uống. Người say thường không định làm hại ai, nhưng chất say làm yếu đi chính khả năng dừng lại, cân nhắc, xấu hổ, những thứ vốn giữ cho bốn giới kia đứng vững.
Một số vị giảng còn chỉ ra rằng giới thứ năm là giới mà người giữ có thể chủ động nhất: bạn không kiểm soát được mọi cơn giận hay mọi lời mời gọi, nhưng bạn quyết định được có cầm ly lên hay không. Giữ được giới này là giữ được một vùng an toàn cho bốn giới còn lại.
Từ góc nhìn ấy, giới thứ năm không phải sự khắt khe riêng của nhà Phật mà là một lựa chọn thực tế: muốn sống tỉnh thì không tự làm mình mất tỉnh.
Sáu tai hại của rượu theo kinh Thiện Sanh
Kinh Thiện Sanh, bài kinh Đức Phật dạy chàng thanh niên Thiện Sanh về đạo làm người tại gia, nêu sáu tai hại của việc đắm say rượu. Bảng dưới diễn đại ý, kèm cách hiểu trong đời sống hôm nay:
| Tai hại theo kinh (đại ý) | Cách hiểu hôm nay |
|---|---|
| Tài sản hao hụt ngay trước mắt | Tiền cho rượu, cho các cuộc nhậu, cho những quyết định sai khi say |
| Dễ sinh cãi vã, xô xát | Mất kiểm soát lời nói, cơn giận bị khuếch đại |
| Dễ sinh bệnh tật | Hại gan, tim mạch, thần kinh và nhiều bệnh khác mà y học đã ghi nhận |
| Mang tiếng xấu | Mất uy tín trong công việc, trong họ hàng, làng xóm |
| Không còn biết xấu hổ, để lộ điều nên giữ kín | Nói ra bí mật, làm điều mà lúc tỉnh không bao giờ làm |
| Trí tuệ suy giảm | Phán đoán kém đi trong lúc say và về lâu dài |
Điều đáng chú ý là sáu tai hại này đều rất đời thường, không có tai hại nào thuộc về thế giới siêu nhiên. Kinh không doạ người uống rượu bằng quả báo xa xôi, mà chỉ ra những gì ai cũng thấy được quanh mình. Đây là cách giảng giới rất đặc trưng của kinh dành cho người tại gia: lấy lợi ích ngay trong đời này làm lý do.
Cùng bài kinh còn nêu các thói quen khác làm hao tài sản như la cà đường phố phi thời, giao du bạn xấu, biếng nhác. Rượu được xếp vào cùng nhóm những điều làm người tại gia suy sụp.
Phạm vi của giới với các chất ngày nay
Kinh điển không thể nêu tên những chất ra đời sau này, nên phạm vi được các vị giảng suy từ tinh thần "chất gây say làm tâm buông lung". Một số cách hiểu phổ biến, có điểm còn khác nhau giữa các vị thầy:
- Rượu, bia và đồ uống có cồn: thuộc phạm vi giới theo mọi cách hiểu.
- Ma tuý và chất gây nghiện: được xếp vào giới thứ năm, đồng thời là hành vi vi phạm pháp luật.
- Thuốc chữa bệnh theo chỉ định của bác sĩ: kể cả thuốc có tác dụng an thần, giảm đau, phần lớn các vị giảng không coi là phạm giới khi dùng đúng chỉ định. Không được tự ý bỏ thuốc vì lý do giữ giới.
- Thuốc lá: các vị thầy có ý kiến khác nhau; nhiều người khuyên bỏ vì hại sức khoẻ và gây nghiện, dù nó không làm say theo nghĩa thông thường.
- Rượu dùng trong nấu ăn: cồn thường bay hơi phần lớn khi nấu; có người vẫn tránh, có người không coi là uống rượu. Đây là chỗ tuỳ cách hướng dẫn.
- Cà phê, trà: thông thường không được coi là chất say, tuy cũng có người tự hạn chế vì lý do sức khoẻ.
Ở những chỗ ý kiến còn khác nhau, cách tốt nhất là hỏi vị thầy hướng dẫn mình và tự xét: thứ này có làm mình mất tỉnh táo, có làm mình lệ thuộc không.
Giới không thay được y tế: với người đang nghiện
Nghiện rượu là một bệnh cần điều trị. Phát nguyện giữ giới có thể là động lực mạnh, nhưng với người đã lệ thuộc nặng, ý chí thôi thường không đủ. Cần gặp bác sĩ để được đánh giá và hỗ trợ.
Ngưng đột ngột có thể nguy hiểm. Ở người uống nhiều và lâu năm, việc dừng hẳn một lúc có thể gây hội chứng cai nguy hiểm đến tính mạng. Nên cai dưới sự theo dõi của nhân viên y tế, không tự làm một mình vì vội giữ giới.
Gia đình cần được hỗ trợ. Người thân của người nghiện thường chịu áp lực lớn. Tìm đến cơ sở y tế, chuyên gia tâm lý, các nhóm hỗ trợ là việc nên làm, không có gì xấu hổ.
Giới là chỗ dựa tinh thần, không phải phác đồ. Nhiều người thấy việc phát nguyện trước Tam bảo giúp họ vững lòng trong quá trình điều trị. Đó là vai trò phù hợp của giới: đi cùng y tế, không thay y tế.
Không phán xét người đang nghiện. Người đang vật lộn với chất gây nghiện cần sự nâng đỡ. Dùng giới để chê trách họ đi ngược tinh thần từ bi của chính giáo lý.
Người làm nghề liên quan đến rượu và chuyện chánh mạng
Trong kinh Tăng Chi có bài kinh nêu năm nghề buôn bán mà người tại gia được khuyên tránh, trong đó có buôn bán chất say. Đây là phần thuộc về chánh mạng, cách kiếm sống chân chính, một chi của Bát chánh đạo. Nhiều gia đình Việt Nam lại sống bằng nghề nấu rượu truyền thống, bán quán nhậu, phục vụ nhà hàng, nên câu hỏi này rất thực tế.
Các vị thầy thường giảng điều này rất nhẹ nhàng. Lời kinh là lời khuyên cho người muốn đi trọn con đường, không phải bản án cho người đang mưu sinh. Người làm các nghề ấy vẫn quy y, vẫn giữ những giới mình giữ được. Trong khi làm, có thể giữ tinh thần như không ép khách uống, không bán cho trẻ vị thành niên, không pha chế gian dối, nhắc khách không lái xe sau khi uống.
Nếu sau này có điều kiện chuyển hướng, nhiều người chọn dần dần đổi nghề. Nhưng đó là quyết định riêng của mỗi gia đình, cần tính đến sinh kế, không ai nên ép.
Những phân vân cụ thể về nghề nghiệp nên đem hỏi chư tăng, ni nơi bạn sinh hoạt, vì lời khuyên phù hợp tuỳ thuộc rất nhiều vào hoàn cảnh.
Rượu trong phong tục Việt và người giữ giới thứ năm
Ở Việt Nam, rượu không chỉ là đồ uống mà còn là một phần của nghi lễ: chén rượu trên bàn thờ gia tiên ngày giỗ, rượu mừng trong đám cưới, chén rượu "khai xuân" đầu năm. Vì thế người mới quy y hay lúng túng: giữ giới thứ năm có mâu thuẫn với phong tục gia đình không.
Điều cần phân biệt đầu tiên là giới nói về việc mình dùng chất say, không phải mọi tiếp xúc với rượu. Dâng một chén rượu lên bàn thờ theo nếp nhà không phải là uống rượu. Nhiều gia đình Phật tử vẫn giữ nếp cúng như cũ; cũng có gia đình dần thay bằng trà, nước. Chuyện cúng gì, bày gì thuộc phong tục thờ cúng của từng nhà và từng vùng, nên bàn với người lớn trong họ, không cần đặt nặng thành chuyện giới.
Điều thứ hai là giới không đòi người giữ giới phải tách khỏi các dịp sum họp. Người không uống vẫn dự đám cưới, đám giỗ, vẫn nâng ly bằng nước. Giới nhằm giữ tâm tỉnh, không nhằm làm người giữ giới xa cách người thân.
Điều thứ ba là tôn trọng lựa chọn của người khác. Người giữ giới không ép người khác bỏ rượu, không chê bai người uống. Kinh Thiện Sanh nêu tai hại để người nghe tự hiểu, không để người giữ giới đi giảng đạo đức cho cả bàn tiệc.
Câu hỏi thường gặp
Uống một chút bia cho vui có phạm giới thứ năm không?
Theo cách hiểu phổ biến, giới thứ năm là tránh hẳn chất say, không đặt ngưỡng "uống ít thì được". Lý do là ranh giới giữa tỉnh và say rất khó tự đo khi đã uống. Người chưa giữ được trọn có thể nhận các giới khác trước và tập dần.
Giới thứ năm có cấm ăn món nấu với rượu không?
Các vị thầy hướng dẫn khác nhau. Có người cho rằng cồn bay hơi phần lớn khi nấu nên không coi là uống rượu, có người khuyên tránh để giữ giới nghiêm. Bạn nên hỏi vị thầy của mình và giữ theo hướng dẫn đó.
Thuốc ngủ do bác sĩ kê có vi phạm giới không?
Phần lớn các vị giảng không coi việc dùng thuốc đúng chỉ định là phạm giới, vì mục đích là chữa bệnh chứ không phải tìm cảm giác say. Không được tự ý ngưng thuốc vì lý do giữ giới; mọi thay đổi cần hỏi bác sĩ.
Vì sao Thập thiện không có điều về rượu?
Thập thiện liệt kê những hành động tự nó là thiện hay ác về thân, lời nói, ý nghĩ. Uống rượu thuộc nhóm giá giới, tự nó chưa phải hành động gây hại, nên không nằm trong mười điều ấy, nhưng vẫn là một giới trong năm giới để giữ cửa.
Người đã quy y mà uống rượu trong đám cưới con thì sao?
Đây là chỗ nhiều người khó xử. Nhiều Phật tử vẫn dự đầy đủ, nâng ly bằng nước trà hay nước ngọt. Nếu lỡ uống, cách các truyền thống thường hướng dẫn là nhìn lại, sám hối và phát nguyện giữ lại, không cần dằn vặt kéo dài.