Năm triền cái là năm trạng thái che lấp tâm, khiến tâm không lắng được và không thấy rõ: tham dục, sân hận, hôn trầm thuỵ miên (uể oải, buồn ngủ), trạo hối (xao động, hối hận) và nghi (phân vân không dứt). Trong kinh tạng Pali, chúng được gọi là nīvaraṇa, nghĩa đen là những thứ che chắn, ngăn trở.
Năm triền cái thường được giảng trong ngữ cảnh tu tập định tâm, nhưng người không tu thiền cũng gặp chúng mỗi ngày: lúc ngồi học mà đầu óc chỉ nghĩ tới chuyện khác, lúc đọc sách mà mắt díp lại, lúc định làm một việc mà cứ phân vân mãi không bắt đầu. Phần dưới giải nghĩa từng triền cái ở mức nhập môn, kể lại hai hình ảnh ví von nổi tiếng trong kinh. Bài không hướng dẫn cách ngồi thiền; phần đó bạn nên học trực tiếp với chư tăng, ni hoặc trong một khoá tu có người hướng dẫn.
Triền cái nghĩa là gì
"Triền" trong Hán Việt là quấn, trói; "cái" là cái nắp, cái lọng che. Ghép lại, triền cái là thứ vừa trói buộc vừa che phủ. Hình ảnh này khớp với chữ nīvaraṇa trong tiếng Pali, vốn mang nghĩa ngăn che. Những trạng thái ấy không nhất thiết là "xấu xa" theo kiểu đạo đức; điều chúng làm là che mất sự sáng suốt và làm tâm không yên.
Trong nhiều bài kinh, năm triền cái được nhắc như những chướng ngại cần lắng xuống trước khi tâm đạt được sự định tĩnh. Vì thế các sách giảng thiền thường dành hẳn một chương cho chúng. Nhưng ở mức phổ thông, có thể hiểu giản dị hơn: đây là năm cách tâm "bị kẹt" mà ai cũng từng trải qua, và gọi được tên chúng đã là một bước giúp mình bớt bị cuốn đi.
Năm triền cái có liên hệ với ba độc tham, sân, si. Tham dục gần với tham, sân hận gần với sân, còn ba triền cái còn lại thường được nhiều luận giải xếp gần với si. Tuy vậy năm triền cái chi tiết hơn: chúng mô tả cụ thể những trạng thái làm tâm không thể tập trung, chứ không chỉ là gốc rễ của hành động bất thiện.
Năm triền cái trong một bảng
Bảng dưới gom tên gọi, nghĩa phổ thông và một biểu hiện đời thường của từng triền cái. Cột cuối là ví dụ giả định.
| Triền cái | Tên Pali | Nghĩa phổ thông | Biểu hiện đời thường (ví dụ giả định) |
|---|---|---|---|
| Tham dục | kāmacchanda | Ham muốn hướng về các thú vui của giác quan | Đang làm việc thì cứ nghĩ tới món ăn, chuyến đi chơi, chiếc điện thoại mới |
| Sân hận | byāpāda | Ác ý, bực bội, muốn đẩy ra | Ngồi đọc sách mà trong đầu vẫn cãi nhau với người đã làm mình phật ý |
| Hôn trầm thuỵ miên | thīna-middha | Tâm uể oải, nặng nề; thân buồn ngủ, lờ đờ | Mở tài liệu ra là mắt díp lại, đọc mấy trang không nhớ gì |
| Trạo hối | uddhacca-kukkucca | Tâm xao động không yên, kèm áy náy hối tiếc | Làm việc này lại nhảy sang việc khác, vừa làm vừa lo chuyện đã lỡ nói hôm qua |
| Nghi | vicikicchā | Phân vân, lưỡng lự kéo dài, không quyết được | Định học một khoá học mà cứ băn khoăn "có hợp không, có nên không" suốt nhiều tháng |
Chú ý rằng hôn trầm thuỵ miên và trạo hối là hai cặp, mỗi cặp gồm hai trạng thái gần nhau được tính chung làm một. Một bên là tâm chùng xuống, một bên là tâm căng lên; cả hai đều làm mất sự tỉnh sáng.
Hình ảnh chậu nước trong kinh
Bối cảnh của hình ảnh. Trong kinh tạng Pali có bài kinh kể một người hỏi Đức Phật vì sao có lúc những điều đã học thuộc lâu ngày bỗng không nhớ ra, có lúc điều chưa học lại hiện rõ. Câu trả lời dùng hình ảnh một chậu nước trong đó người ta nhìn bóng mặt mình. Bài kinh này được dẫn rất nhiều khi giảng năm triền cái; dưới đây là đại ý.
Nước pha màu. Chậu nước bị pha phẩm đỏ, vàng hay xanh thì soi không thấy rõ mặt. Đó là hình ảnh tham dục: tâm bị nhuộm màu bởi điều mình ham thích.
Nước đun sôi. Chậu nước đang sôi sùng sục thì mặt nước không yên để phản chiếu. Đó là sân hận: tâm nóng lên, sục sôi.
Nước phủ rêu. Chậu nước bị rong rêu phủ kín thì không nhìn xuyên qua được. Đó là hôn trầm thuỵ miên: tâm bị một lớp nặng nề, mờ đục bao trùm.
Nước gợn sóng vì gió. Chậu nước bị gió thổi gợn sóng liên hồi thì hình ảnh vỡ vụn. Đó là trạo hối: tâm chao đảo, không đứng yên.
Nước đục để trong bóng tối. Chậu nước vẩn bùn lại đặt ở chỗ tối thì không thể soi gì được. Đó là nghi: tâm mờ mịt, không biết đi hướng nào.
Ý nghĩa chung. Khi nước trong, lặng và có ánh sáng, người ta soi thấy rõ mặt mình. Hình ảnh ấy diễn tả ý rằng sự sáng suốt vốn có thể có mặt, chỉ bị che đi; lắng các triền cái xuống thì cái thấy rõ hiện ra.
Hình ảnh thứ hai: món nợ, bệnh, nhà tù, thân nô lệ, sa mạc
Trong kinh Sa-môn quả thuộc Trường Bộ, năm triền cái được ví với năm hoàn cảnh khốn khó, và việc buông được chúng được ví với sự thoát khỏi hoàn cảnh ấy. Tham dục giống như mang nợ: lúc nào cũng thấy thiếu, phải chạy theo. Sân hận giống như bệnh: ăn gì cũng không ngon, làm gì cũng khó chịu. Hôn trầm thuỵ miên giống như ở trong tù: bị giam lại, không ra ngoài được.
Trạo hối giống như thân nô lệ: không làm chủ được mình, bị sai khiến hết bên này sang bên kia. Nghi giống như đi qua sa mạc: không biết đường, sợ hãi, chần chừ. Kinh mô tả niềm vui của người trả xong nợ, khỏi bệnh, ra khỏi tù, được tự do, qua được sa mạc để diễn tả cảm giác nhẹ nhõm khi tâm thoát khỏi năm triền cái. Đây là đại ý; muốn đọc trọn đoạn kinh, bạn nên tìm bản dịch Trường Bộ có chú giải.
Hai hình ảnh, chậu nước và năm hoàn cảnh, nhấn vào hai mặt khác nhau. Chậu nước nói về cái thấy: triền cái làm mờ mắt. Năm hoàn cảnh nói về tự do: triền cái làm mất quyền làm chủ. Cả hai đều cho thấy năm triền cái không được giảng để người ta tự trách, mà để người ta hiểu mình đang bị gì che và bị gì trói.
Những chỗ hay hiểu sai về năm triền cái
Vì tên gọi Hán Việt khá nặng, năm triền cái dễ bị hiểu lệch. Vài chỗ thường gặp:
- "Buồn ngủ là có lỗi." Hôn trầm thuỵ miên được giảng như một trạng thái làm tâm mờ đi, không phải một tội. Thiếu ngủ, ăn quá no, làm việc quá sức đều có thể gây ra nó. Ngủ đủ đôi khi là việc thiết thực nhất.
- "Nghi là cấm đặt câu hỏi." Không phải. Triền cái nghi là sự phân vân dai dẳng làm tê liệt, không dám bước tới cũng không dám lùi lại. Còn việc đặt câu hỏi, tự kiểm chứng trước khi tin được chính kinh Kalama khuyến khích.
- "Tham dục là mọi ham muốn." Tham dục trong năm triền cái là sự ham thích các thú vui giác quan tới mức kéo tâm đi. Muốn hiểu biết, muốn làm việc tốt không thuộc triền cái này.
- "Trạo hối là biết hối lỗi." Nhận ra lỗi và sửa là điều tốt. Phần "hối" trong trạo hối là sự day dứt quay đi quay lại không dẫn tới đâu, làm tâm không yên.
- "Tâm uể oải kéo dài chỉ là triền cái." Nếu cảm giác nặng nề, chán nản, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ hay ngủ li bì, đó có thể là dấu hiệu của trầm cảm hoặc vấn đề sức khoẻ khác. Hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; giáo lý không thay được khám chữa bệnh.
Điểm chung của các hiểu lầm là biến năm triền cái thành một danh sách lỗi để tự trách. Tinh thần của bài giảng ngược lại: nhận ra, gọi tên, và hiểu rằng chúng đến rồi đi.
Giáo lý nói gì về việc đối diện năm triền cái
Ở mức khái niệm, kinh điển trình bày bước đầu tiên là biết rõ: khi tham dục có mặt thì biết đang có tham dục, khi nó vắng mặt thì biết nó vắng mặt, và biết vì sao nó khởi, vì sao nó lặng. Đây là một phần trong nội dung kinh Tứ niệm xứ. Cách nhìn ấy không bảo người học đè nén hay chiến đấu, mà là quan sát để hiểu.
Các bản chú giải và luận thư còn nêu những cách đối trị riêng cho từng triền cái, ví dụ dùng tâm từ khi sân hận khởi, khơi dậy sự tinh tấn khi tâm chùng xuống, hoặc học hỏi và hỏi han người hiểu biết khi phân vân. Những phương pháp này gắn với thực hành thiền định và cần người hướng dẫn trực tiếp; trang này chỉ nêu để bạn biết chúng tồn tại.
Với người chưa tu thiền, chỉ riêng việc biết tên năm triền cái cũng đã hữu ích. Khi ngồi học mà không vào, bạn có thể tự hỏi: đang bị kéo đi bởi ham muốn, bởi bực bội, bởi uể oải, bởi bồn chồn hay bởi do dự? Gọi được tên thường giúp tìm ra cách xử lý thực tế, như nghỉ một lát, giải quyết dứt điểm chuyện đang vướng, hay chia nhỏ việc ra.
Một điểm nhiều bài giảng nhấn mạnh là tính tạm thời của năm triền cái. Chúng giống như mây đi qua bầu trời hay khách ghé qua nhà: đến rồi đi, không phải là bản chất cố định của ai. Người hay buồn ngủ khi đọc sách không phải "người lười", người hay phân vân không phải "người nhu nhược". Nhìn như vậy, người học bớt dán nhãn cho mình và cho người khác, và có thêm kiên nhẫn để quan sát những trạng thái này thay vì vội phán xét.
Muốn đi xa hơn, bạn nên tham dự một khoá tu hoặc lớp giáo lý ở chùa, nơi có chư tăng, ni hướng dẫn cách thực hành phù hợp với mình.
Câu hỏi thường gặp
Năm triền cái gồm những gì?
Năm triền cái gồm tham dục (ham muốn thú vui giác quan), sân hận (ác ý, bực bội), hôn trầm thuỵ miên (uể oải, buồn ngủ), trạo hối (xao động và day dứt) và nghi (phân vân kéo dài). Chúng che lấp tâm, làm tâm không lắng và không thấy rõ.
Ngũ triền cái và năm triền cái có khác nhau không?
Không. "Ngũ" là chữ Hán Việt nghĩa là năm, nên ngũ triền cái và năm triền cái là một. Một số sách còn gọi là ngũ cái. Tên Pali là nīvaraṇa, nghĩa là những thứ ngăn che.
Năm triền cái và ba độc tham sân si liên quan thế nào?
Tham dục gần với tham, sân hận gần với sân, còn hôn trầm thuỵ miên, trạo hối và nghi thường được nhiều luận giải xếp gần với si. Ba độc là gốc của hành động bất thiện, còn năm triền cái mô tả chi tiết những trạng thái làm tâm không định được.
Người không tu thiền có cần biết năm triền cái không?
Biết thì có ích. Năm triền cái xuất hiện cả khi học bài, làm việc, đọc sách hay ra quyết định. Gọi được tên trạng thái đang làm mình kẹt giúp tìm cách xử lý thiết thực hơn, dù bạn không theo một pháp tu nào.
Hôn trầm có phải là trầm cảm không?
Không. Hôn trầm là thuật ngữ giáo lý chỉ trạng thái tâm uể oải. Trầm cảm là một bệnh cần được bác sĩ chẩn đoán và điều trị. Nếu bạn buồn chán, mất hứng thú, mất ngủ kéo dài nhiều tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Hình ảnh chậu nước nói về năm triền cái nằm trong kinh nào?
Hình ảnh này có trong kinh tạng Pali, được dẫn nhiều nhất từ một bài kinh thuộc Tăng Chi Bộ; nội dung tương tự cũng thấy ở Tương Ưng Bộ. Khi trích, nên ghi là đại ý và tìm đọc bản dịch có chú giải để biết đúng câu chữ.