Thân trung ấm là gì: khoảng giữa hai đời theo các truyền thống Phật giáo

Thân trung ấm, còn gọi là trung hữu, là trạng thái tồn tại ở khoảng giữa lúc một người mất và lúc tái sinh, theo quan niệm của một số truyền thống Phật giáo; các truyền thống Bắc truyền và Tây Tạng nhận có trạng thái này, thường nói kéo dài tối đa bốn mươi chín ngày, còn Phật giáo Nam truyền theo Vi Diệu Pháp cho rằng tái sinh diễn ra ngay, không có khoảng giữa.

Ở Việt Nam, khái niệm này gắn chặt với mốc "bốn mươi chín ngày" sau khi mất, một mốc mà gần như gia đình nào có tang cũng biết. Nhưng ít người biết mốc ấy từ đâu ra, và rằng các truyền thống Phật giáo không thống nhất về nó. Bài này giải nghĩa chữ trung ấm, trình bày các quan điểm khác nhau một cách trung lập, và nhắc những điều nên nhớ để quan niệm này không trở thành gánh nặng hay nỗi sợ cho người ở lại. Muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng, ni theo truyền thống mình sinh hoạt.

Chữ "trung ấm" nghĩa là gì

Trung ấm dịch từ tiếng Phạn antarābhava, nghĩa là "sự hiện hữu ở giữa". Chữ "ấm" là cách dịch cũ của chữ uẩn, tức năm uẩn hợp thành một chúng sinh; vì vậy "trung ấm" có nghĩa là năm uẩn ở trạng thái trung gian. Các bản dịch khác dùng chữ "trung hữu", nghĩa là cái có ở giữa. Trong Phật giáo Tây Tạng, khái niệm tương ứng được gọi là bardo, nghĩa rộng là "khoảng giữa", và được dùng cho nhiều trạng thái chuyển tiếp chứ không chỉ khoảng sau khi mất.

Theo cách mô tả trong các luận Bắc truyền, thân trung ấm là một dạng thân vi tế, không phải thân vật chất thông thường, tồn tại để nối từ đời này sang đời sau. Luận Câu Xá dành một phần để bàn về trạng thái này: hình dạng, cách di chuyển, thời gian tồn tại. Đây là những mô tả mang tính giáo lý, người đọc nên hiểu trong khuôn khổ niềm tin của truyền thống ấy.

Cần phân biệt thân trung ấm với khái niệm "hồn ma", "vong" trong tín ngưỡng dân gian. Dân gian thường hình dung hồn người chết vẫn mang nguyên tính cách, ký ức, quanh quẩn nơi nhà cửa và có thể quấy phá. Thân trung ấm trong luận giải là một trạng thái chuyển tiếp ngắn, đi theo nghiệp tới nơi tái sinh, không phải một linh hồn bất biến. Hai quan niệm hay bị trộn lẫn trong đời sống, nhưng không giống nhau.

Các truyền thống nói khác nhau thế nào

Đây là một trong những điểm mà các truyền thống Phật giáo khác nhau khá rõ từ thời các bộ phái. Bảng dưới tóm tắt ở mức phổ thông, không xếp quan điểm nào đúng hơn.

Thời các bộ phái Phật giáo ở Ấn Độ, mỗi bộ dựa vào cách đọc kinh của mình để lập luận. Phía nhận có trung hữu thường dẫn một đoạn trong kinh Trung Bộ nói rằng sự thụ thai cần ba điều kiện, trong đó có sự có mặt của một chúng sinh sắp tái sinh, gọi là gandhabba; phía không nhận thì giải thích đoạn ấy theo cách khác. Cuộc tranh luận này kéo dài nhiều thế kỷ và đến nay vẫn là chỗ khác nhau giữa các truyền thống.

Mốc bốn mươi chín ngày từ đâu ra

Theo các luận Bắc truyền, thân trung ấm tồn tại theo chu kỳ bảy ngày; nếu chưa gặp duyên tái sinh thì tiếp một chu kỳ bảy ngày nữa, và nhiều nhất là bảy lần bảy, tức bốn mươi chín ngày. Đây là quan điểm phổ biến nhất, dù ngay trong luận cũng ghi nhận những ý kiến khác về thời gian. Từ quan niệm này, các nước Phật giáo Đông Á hình thành tục lệ làm lễ mỗi bảy ngày sau khi có người mất, và lễ lớn vào ngày thứ bốn mươi chín.

Kinh Địa Tạng, bộ kinh rất quen thuộc ở chùa Việt, cũng nhắc tới khoảng bốn mươi chín ngày sau khi mất và khuyên người thân làm việc lành trong thời gian ấy. Đây là một trong những lý do kinh Địa Tạng hay được tụng trong các tuần thất. Phần nghi thức cúng thất, tụng kinh cụ thể thuộc phong tục và nghi lễ, mỗi vùng mỗi chùa một khác, bài không trình bày ở đây.

Với các gia đình theo truyền thống Nam truyền, như nhiều cộng đồng Khmer ở Nam Bộ, cách làm lễ tưởng nhớ người mất có những mốc riêng, gắn với việc làm phước và chia phước. Sự khác nhau ấy là chuyện bình thường giữa các truyền thống, không có nghĩa bên nào thiếu sót.

Những miêu tả trong văn bản Tây Tạng

Văn bản nổi tiếng. Phật giáo Tây Tạng có một văn bản thường được gọi ở phương Tây là "Tử thư Tây Tạng", tên gốc có nghĩa là "giải thoát nhờ nghe trong trạng thái trung gian". Truyền thống Tây Tạng gắn văn bản này với ngài Liên Hoa Sinh và cho rằng nó được một vị tên Karma Lingpa phát hiện vào khoảng thế kỷ mười bốn. Văn bản được đọc bên người vừa mất, như một lời hướng dẫn.

Nội dung chính. Văn bản mô tả các giai đoạn sau khi mất: những hình ảnh, âm thanh, ánh sáng mà theo truyền thống ấy người mất sẽ gặp, và nhắc người mất nhận ra rằng tất cả đều là sự hiện ra của tâm, không cần sợ hãi. Ý nghĩa cốt lõi được nhiều người giảng nhấn mạnh là sự tỉnh thức và bình tĩnh.

Đọc thế nào cho đúng. Những mô tả này thuộc về một truyền thống cụ thể, với hệ thống tu tập riêng. Đọc nó như một tác phẩm tôn giáo có giá trị văn hoá và tâm linh là phù hợp; lấy từng chi tiết để áp vào người thân của mình, hay để lo sợ, thì không phải mục đích của văn bản.

Chỗ gặp nhau giữa các truyền thống. Dù khác nhau về trung hữu, hầu hết các truyền thống đều coi trọng tâm bình an của người sắp mất và khuyên giữ không gian yên tĩnh, nhẹ nhàng. Đây là điểm chung mà gia đình nào cũng có thể làm được.

Những điều nên nhớ để không biến quan niệm này thành nỗi sợ

Quan niệm trung ấm hay đi kèm nhiều lời truyền miệng khiến người ở lại lo lắng. Vài điều nên nhớ:

• Không ai biết người thân đã mất đang ở đâu, tái sinh lúc nào; kinh điển coi quả của nghiệp là điều không nên suy đoán.
• Kinh điển phổ biến không nói phải trả tiền để "dẫn đường" hay "giải oan" cho người mất trong bốn mươi chín ngày; gia đình làm theo khả năng và phong tục.
• Nếu ai đó nói người mất "bị lạc", "không đi được" rồi mời làm lễ tốn kém, hãy thận trọng và hỏi lại chư tăng, ni ở ngôi chùa bạn tin cậy.
• Chăm sóc người sắp mất trước hết là chăm sóc y tế, giảm đau, giữ ấm, cho họ được gần người thân; không khí yên tĩnh là điều các truyền thống cùng khuyên.
• Các truyền thống không thống nhất về trung hữu, nên không cần ép mình tin theo một miêu tả chi tiết nào.
• Làm việc lành, sống tốt và nhớ về người mất với lòng biết ơn là cách tưởng nhớ mà mọi truyền thống đều khuyến khích.

Những điều trên không thay cho hướng dẫn của chư tăng, ni về nghi thức cụ thể. Mục đích chỉ là để quan niệm trung ấm trở về đúng chỗ của nó: một phần giáo lý về sự chuyển tiếp giữa các đời, không phải nguồn gốc của nỗi sợ hay gánh nặng tiền bạc.

Mọi khoảnh khắc đều là một khoảng giữa

Trong Phật giáo Tây Tạng, chữ bardo không chỉ dùng cho khoảng sau khi mất. Truyền thống này nói tới nhiều loại bardo, trong đó có cả khoảng thời gian của đời sống hiện tại, khoảng của giấc mơ và khoảng của thiền định. Ý tưởng chung là đời sống vốn là một chuỗi những chuyển tiếp: từ thức sang ngủ, từ ý nghĩ này sang ý nghĩ khác, từ tuổi trẻ sang tuổi già. Khoảng sau khi mất chỉ là một trong những chuyển tiếp ấy.

Cách nhìn này giúp đưa một khái niệm tưởng xa xôi về gần đời sống. Nếu mọi khoảnh khắc đều là một khoảng giữa, thì cách mình sống trong từng khoảnh khắc chính là sự chuẩn bị cho mọi chuyển tiếp, kể cả chuyển tiếp cuối cùng. Nhiều thầy giảng thuộc các truyền thống khác nhau gặp nhau ở điểm này: sống tỉnh thức, sống tử tế hôm nay là điều quan trọng hơn mọi nghi thức sau khi mất.

Với người theo truyền thống Nam truyền, ý tương tự được giảng qua giáo lý về tâm sinh diệt từng sát-na: tâm khởi lên rồi diệt, tiếp nối không ngừng, và tâm cuối cùng của đời này nối ngay với tâm đầu tiên của đời sau. Dù có nhận trung hữu hay không, hai cách giảng cùng nhấn vào sự tiếp nối và vai trò của tâm. Bài nêu ra để thấy chỗ gặp nhau, không gộp hai truyền thống làm một. Muốn hiểu kỹ, bạn nên hỏi chư tăng, ni theo truyền thống mình gần gũi.

Bốn mươi chín ngày cũng là thời gian của người ở lại

Có một cách nhìn mà nhiều người thấy an ủi: bốn mươi chín ngày không chỉ là thời gian của người đã khuất theo giáo lý, mà còn là thời gian để người ở lại dần chấp nhận sự mất mát. Những buổi tụng kinh, những lần gia đình quây quần mỗi tuần, những việc lành làm hướng về người mất, đều giúp người sống có chỗ để đặt nỗi nhớ, có nhịp để đi qua những ngày đầu khó khăn nhất.

Mất người thân có thể khiến người ta rơi vào trạng thái hụt hẫng, mất ngủ, chán ăn, không còn thiết làm gì. Đó là những phản ứng bình thường của tang thương trong thời gian đầu. Nhưng nếu sau nhiều tuần, những trạng thái ấy không bớt mà nặng thêm, hoặc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm tới bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc đường dây hỗ trợ. Việc tìm giúp đỡ không mâu thuẫn với việc tụng kinh, cầu nguyện; cả hai có thể cùng có mặt.

Giáo lý về vô thường mà đạo Phật giảng không bảo người ta không được buồn khi mất người thân. Buồn là tự nhiên. Điều giáo lý giúp được là cho nỗi buồn một hướng đi: biết ơn những gì người mất đã cho, sống tốt hơn để tiếp nối điều tốt của họ, và từ từ để nỗi đau lắng xuống. Muốn được hướng dẫn trong thời gian này, bạn có thể tìm đến chư tăng, ni ở ngôi chùa gần nhà.

Câu hỏi thường gặp

Thân trung ấm là gì nói ngắn gọn?

Thân trung ấm, hay trung hữu, là trạng thái tồn tại ở khoảng giữa lúc mất và lúc tái sinh theo quan niệm của các truyền thống Bắc truyền và Tây Tạng. Chữ ấm là cách dịch cũ của uẩn, nên trung ấm nghĩa là năm uẩn ở trạng thái trung gian.

Phật giáo Nam truyền có tin vào thân trung ấm không?

Theo Vi Diệu Pháp của Nam truyền, tâm tái sinh khởi lên ngay sau tâm cuối cùng của đời trước, không có khoảng giữa. Bộ luận Ngữ Tông (Kathāvatthu) còn có phần bác quan điểm có trung hữu. Đây là chỗ khác nhau giữa các truyền thống, không bên nào bị coi là sai.

Vì sao lại là bốn mươi chín ngày?

Theo các luận Bắc truyền, thân trung ấm tồn tại theo chu kỳ bảy ngày, nhiều nhất bảy lần bảy là bốn mươi chín ngày. Từ quan niệm này hình thành tục làm lễ mỗi tuần sau khi mất và lễ lớn ở ngày thứ bốn mươi chín ở các nước Phật giáo Đông Á.

Thân trung ấm có giống hồn ma, vong linh không?

Không giống. Hồn ma trong dân gian thường được hình dung mang nguyên tính cách, quanh quẩn và có thể quấy phá. Thân trung ấm trong luận giải là trạng thái chuyển tiếp ngắn, đi theo nghiệp tới nơi tái sinh, không phải một linh hồn bất biến.

Trong bốn mươi chín ngày gia đình nên làm gì?

Gia đình làm theo khả năng và phong tục của mình, thường là tụng kinh, làm việc lành hướng về người mất, giữ không khí ấm áp. Kinh điển phổ biến không bắt buộc lễ tốn kém. Nghi thức cụ thể, bạn nên hỏi chư tăng, ni ở ngôi chùa gần nhà.

Tử thư Tây Tạng là gì?

Đó là tên gọi phổ biến ở phương Tây của một văn bản Phật giáo Tây Tạng mô tả các giai đoạn sau khi mất, được đọc bên người vừa mất như một lời hướng dẫn giữ tâm tỉnh thức, bình tĩnh. Nó thuộc về một truyền thống cụ thể và nên được đọc trong bối cảnh ấy.