Lục độ ba-la-mật là sáu hạnh mà kinh điển Đại thừa mô tả là con đường của người tu Bồ Tát đạo: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định và trí tuệ. "Độ" nghĩa là đưa qua, vượt qua; "ba-la-mật" là phiên âm chữ Phạn pāramitā. Sáu hạnh này được nhắc rất nhiều ở chùa Việt, vì Phật giáo Việt Nam phần lớn theo truyền thống Bắc truyền, nơi lý tưởng Bồ Tát giữ vị trí trung tâm.
Nhiều người thuộc tên sáu độ nhưng chưa từng nghe giải nghĩa vì sao chúng đi với nhau, vì sao trí tuệ đứng cuối mà lại được coi là quan trọng nhất, hay truyền thống Nam truyền nói gì về các ba-la-mật. Phần dưới trình bày ở mức nhập môn. Phần thực hành, nhất là thiền định, cần người hướng dẫn trực tiếp; bạn nên hỏi chư tăng, ni hoặc theo khoá học ở chùa thay vì tự mò.
Ba-la-mật nghĩa là gì
Chữ pāramitā được các nhà nghiên cứu và các bản chú giải giải thích theo hai hướng. Hướng thứ nhất tách chữ thành "bờ bên kia" và "đã đến", nên ba-la-mật là "đã sang bờ bên kia", hình ảnh con thuyền đưa người từ bờ khổ đau sang bờ an lạc. Hướng thứ hai liên hệ với chữ parama nghĩa là cao nhất, nên ba-la-mật là "sự hoàn thiện", phẩm chất đã được tu tới mức trọn vẹn. Bản dịch Hán chọn chữ "độ" (đưa qua) và "đáo bỉ ngạn" (đến bờ kia), nghiêng về hướng thứ nhất.
Hai cách hiểu không loại trừ nhau. Bố thí bình thường là một việc tốt; bố thí ba-la-mật, theo cách giảng Đại thừa, là bố thí được dẫn dắt bởi trí tuệ, không bám vào hình tướng người cho, người nhận và món cho, nên nó trở thành phương tiện đưa người qua sông. Cùng một hành động, khác nhau ở cái hiểu đi kèm.
Chữ "Bồ Tát đạo" cũng cần giải thích ngắn. Trong kinh điển Đại thừa, Bồ Tát là người phát tâm cầu giác ngộ không chỉ cho mình mà để giúp mọi chúng sinh. Sáu độ là chương trình rèn luyện của người có tâm nguyện ấy. Ở các bài giảng cho Phật tử tại gia, sáu độ thường được đưa về đời sống: ai cũng có thể tập từng chút, không cần đợi tới lúc "đủ tư cách" mới bắt đầu.
Sáu độ trong một bảng
Bảng dưới tóm nghĩa từng độ theo cách giảng phổ thông, kèm thứ mà mỗi độ giúp đối trị theo nhiều luận giải và một ví dụ giả định ở đời thường.
| Độ | Tên Phạn | Nghĩa phổ thông | Thường được nói là đối trị | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|---|
| Bố thí | dāna | Cho đi: của cải, hiểu biết, sự an toàn | Keo kiệt, bám giữ | Dành một buổi cuối tuần dạy kèm miễn phí cho đứa trẻ hàng xóm |
| Trì giới | śīla | Giữ gìn hành vi thân, lời nói, ý nghĩ theo các điều răn | Buông thả, làm hại người | Không nhận phong bì để làm sai việc dù không ai biết |
| Nhẫn nhục | kṣānti | Kiên nhẫn, chịu được nghịch cảnh mà không sinh ác ý | Sân hận, nóng nảy | Bị khách hàng nói nặng, vẫn trả lời bình tĩnh và đúng mực |
| Tinh tấn | vīrya | Siêng năng bền bỉ theo hướng thiện | Lười biếng, bỏ dở | Giữ thói quen đọc sách giáo lý mỗi tối dù bận |
| Thiền định | dhyāna | Tâm lắng đọng, tập trung, không tán loạn | Tán tâm, xao động | Làm một việc thì để tâm trọn vào việc ấy |
| Trí tuệ | prajñā | Thấy rõ bản chất sự vật: vô thường, duyên sinh, không có tự tánh cố định | Si mê, hiểu sai | Nhìn một chuyện mất mát mà hiểu được nó do nhiều duyên hợp lại |
Cột "đối trị" là cách các bài giảng hay dùng để người học dễ nhớ: mỗi độ như một liều thuốc cho một thói quen của tâm. Đây là cách trình bày sư phạm, không phải công thức máy móc; trên thực tế một việc làm tốt thường có mặt nhiều độ cùng lúc.
Vì sao sáu độ xếp theo thứ tự ấy
Nhiều bản giảng giải thích thứ tự sáu độ đi từ thô tới tế, từ bên ngoài vào bên trong. Bố thí đứng đầu vì nó dễ bắt đầu nhất và liên quan tới của cải, thứ ai cũng có ít nhiều. Trì giới tiếp theo vì sau khi biết cho đi, người ta học giữ mình không lấy của người, không làm hại ai. Nhẫn nhục đến sau vì giữ giới thì sẽ gặp va chạm, cần sức chịu đựng không sinh oán.
Ba độ đầu thường được xếp vào nhóm "phước", liên quan nhiều tới hành động hướng ra ngoài. Tinh tấn là cây cầu: không bền bỉ thì ba độ trước không giữ được lâu, ba độ sau không bắt đầu được. Thiền định và trí tuệ là nhóm "tuệ", làm việc với chính cái tâm. Cách chia này giúp người học thấy sáu độ là một con đường liền mạch, không phải sáu bài tập rời rạc.
Một hình ảnh hay được dùng là: năm độ đầu như năm người đi đường, trí tuệ như đôi mắt dẫn lối. Có đi mà không có mắt thì dễ lạc; có mắt mà không đi thì chẳng tới đâu. Vì thế các kinh Bát Nhã tôn xưng trí tuệ ba-la-mật là "mẹ của chư Phật", và nhiều luận Đại thừa coi nó là thứ dẫn dắt các độ khác, biến một việc tốt thông thường thành ba-la-mật. Chi tiết của giáo lý tánh Không đi kèm trí tuệ ba-la-mật là phần sâu, bạn nên học dần qua sách có chú giải.
Lục độ và mười ba-la-mật của truyền thống Nam truyền
Lục độ là cách trình bày quen thuộc của Đại thừa. Truyền thống Nam truyền (Theravāda) có danh sách mười ba-la-mật (pāramī), được kể trong các truyện tiền thân và các bản chú giải. Một số luận Đại thừa cũng mở rộng thành mười độ. Bảng dưới đặt ba danh sách cạnh nhau để thấy chỗ gặp nhau.
| Lục độ (Đại thừa) | Mười ba-la-mật (Nam truyền) | Mười độ (một số luận Đại thừa) |
|---|---|---|
| Bố thí | Bố thí | Bố thí |
| Trì giới | Trì giới | Trì giới |
| Nhẫn nhục | Nhẫn nại | Nhẫn nhục |
| Tinh tấn | Tinh tấn | Tinh tấn |
| Thiền định | (không đứng riêng) | Thiền định |
| Trí tuệ | Trí tuệ | Trí tuệ |
| — | Xuất ly, chân thật, quyết định, tâm từ, tâm xả | Phương tiện, nguyện, lực, trí |
Nhìn bảng sẽ thấy năm phẩm chất cốt lõi có mặt ở cả hai truyền thống. Chỗ khác nằm ở cách nhóm và ở lý tưởng tu tập đi kèm, không phải ở việc bên nào coi trọng đức hạnh hơn. Trang này trình bày cả hai để người đọc thấy bức tranh chung, không xếp cách nào "đúng hơn". Phật tử theo truyền thống nào thì nên học kỹ danh sách của truyền thống ấy với thầy hướng dẫn.
Sáu độ đỡ cho nhau như thế nào
Bố thí cần trì giới. Một người đem của cải có được từ việc lừa gạt đi làm từ thiện thì việc cho ấy không trọn vẹn theo tinh thần giáo lý. Giữ giới bảo đảm rằng thứ mình cho là thứ có được một cách chân chính, và cách cho không làm hại ai.
Trì giới cần nhẫn nhục. Giữ lời hứa không nói dối, không nhận của bất chính thường khiến người ta chịu thiệt trước mắt, bị chê là cứng nhắc. Không có sức nhẫn, giới rất dễ bị bỏ ngang chừng.
Tinh tấn cần vừa phải và cần nhẫn. Người hăng hái làm việc thiện thường gặp lúc thấy kết quả chậm, thấy người khác không ghi nhận. Không có nhẫn, tinh tấn dễ gãy giữa đường; ép mình quá sức để bù lại thì lại rơi vào cực đoan mà giáo lý trung đạo nhắc tránh. Siêng năng đều đặn, vừa sức, thường đi xa hơn một cơn hăng hái ngắn ngủi.
Thiền định và trí tuệ cần các độ trước làm nền. Một tâm đầy hối hận vì đã làm hại người, hoặc đang sôi sục giận dữ, khó mà lắng xuống. Vì vậy các bài giảng thường nói giới là nền của định, định là nền của tuệ, và bố thí, nhẫn nhục giúp tâm nhẹ đi để định có chỗ bám.
Trí tuệ soi lại năm độ kia. Có trí tuệ, người ta biết khi nào nên cho và khi nào cho lại làm hại người nhận, biết nhẫn ở đâu và khi nào phải lên tiếng, biết tinh tấn vào việc gì cho đúng. Thiếu nó, việc tốt dễ thành cố chấp.
Những chỗ hay hiểu nhầm về lục độ
Vì sáu độ thường được nhắc ngắn gọn trong các bài giảng, có vài cách hiểu lệch khá phổ biến:
- "Lục độ chỉ dành cho người xuất gia." Kinh điển Đại thừa có nhiều hình ảnh Bồ Tát tại gia, như cư sĩ Duy Ma Cật. Các bài giảng phổ thông đều khuyến khích Phật tử tại gia tập sáu độ trong hoàn cảnh của mình.
- "Bố thí là đem tiền cúng chùa." Cúng dường là một dạng bố thí, nhưng bố thí rộng hơn nhiều: chia sẻ hiểu biết, giúp người khác bớt sợ hãi, dành thời gian lắng nghe cũng là bố thí. Không ai được khuyên cho vượt quá sức mình.
- "Nhẫn nhục là chịu đựng mọi thứ." Nhẫn nhục là không để nghịch cảnh biến thành ác ý, không phải cam chịu bất công hay bạo lực. Người đang bị bạo hành cần tìm trợ giúp, đó không phải là thiếu nhẫn nhục.
- "Thiền định là phải ngồi thiền thật lâu." Ngồi thiền là một cách tu định, nhưng định theo nghĩa rộng là tâm không tán loạn, có thể có mặt khi làm việc, khi lắng nghe. Cách tu định cụ thể cần thầy hướng dẫn.
- "Phải xong độ này mới tới độ kia." Thứ tự sáu độ là để dễ học, không phải bậc thang bắt buộc. Một hành động giúp người vừa có bố thí, vừa có nhẫn nại, vừa cần trí tuệ để giúp đúng cách.
Nếu nghe ai đó dùng chữ "ba-la-mật" để thúc người khác đóng góp tiền bạc, hoặc gán sáu độ với lời hứa giàu sang, hãy nhớ rằng các bài giảng nhập môn không trình bày như vậy.
Lục độ với một người bận rộn hôm nay
Đọc về Bồ Tát đạo, người mới dễ thấy xa vời. Nhưng các vị thầy thường nhắc rằng sáu độ không đòi một hoàn cảnh đặc biệt. Một nhân viên văn phòng có thể tập bố thí bằng cách chia sẻ kinh nghiệm cho đồng nghiệp mới, tập trì giới bằng cách làm đúng việc dù không ai kiểm tra, tập nhẫn nhục khi bị phê bình, tập tinh tấn bằng cách không bỏ dở việc đã nhận. Tinh thần của thiền định và trí tuệ có mặt khi người ấy làm việc với tâm tập trung và nhìn sự việc tỉnh táo, không vội phán xét.
Một người nội trợ, một bác nông dân, một sinh viên đều có thể tìm thấy sáu độ trong đời mình. Điều quan trọng, theo các bài giảng, không phải là làm được bao nhiêu mà là có hướng và có tỉnh giác. Một việc nhỏ làm với tâm rộng mở được coi trọng hơn một việc lớn làm để khoe.
Bài này chỉ dừng ở mức giải nghĩa. Giáo lý về Bồ Tát đạo, đặc biệt phần tánh Không và bồ đề tâm đi kèm, có nhiều tầng sâu mà mỗi truyền thống giảng một khác. Nếu bạn muốn đi tiếp, cách vững nhất là tham gia một khoá giáo lý ở chùa, đọc kinh có chú giải, và mang những câu hỏi của mình tới hỏi chư tăng, ni.
Câu hỏi thường gặp
Lục độ và lục độ ba-la-mật có khác nhau không?
Hai cách gọi chỉ cùng một nhóm sáu hạnh. "Lục độ" là cách nói gọn của "lục độ ba-la-mật", trong đó "độ" là chữ Hán dịch nghĩa, còn "ba-la-mật" là phiên âm chữ Phạn pāramitā. Cả hai đều mang ý đưa người sang bờ bên kia.
Vì sao trí tuệ đứng cuối mà lại được coi là quan trọng nhất?
Thứ tự sáu độ đi từ dễ tới khó, từ ngoài vào trong. Nhưng nhiều luận giải Đại thừa coi trí tuệ là con mắt dẫn đường cho năm độ kia; thiếu trí tuệ, việc tốt dễ lệch hướng hoặc thành bám víu. Vì thế trí tuệ đứng cuối trong thứ tự học nhưng giữ vai dẫn dắt.
Phật giáo Nam truyền có lục độ không?
Nam truyền thường nói tới mười ba-la-mật gồm bố thí, trì giới, xuất ly, trí tuệ, tinh tấn, nhẫn nại, chân thật, quyết định, tâm từ và tâm xả. Phần lớn nội dung của lục độ có mặt trong danh sách này, chỉ khác cách nhóm và lý tưởng đi kèm.
Người tại gia có tu lục độ được không?
Được. Kinh điển Đại thừa có nhiều hình ảnh Bồ Tát tại gia, và các bài giảng phổ thông luôn khuyến khích Phật tử tập sáu độ trong công việc, gia đình. Mức độ và cách tập phù hợp với hoàn cảnh nên được hỏi thêm chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Tu lục độ có giúp giàu có, may mắn không?
Các bài giảng nhập môn không trình bày lục độ như cách cầu tài lộc. Sáu độ là con đường chuyển hoá tâm, giúp sống tử tế và tỉnh táo hơn. Gắn bố thí hay bất cứ độ nào với lời hứa giàu sang là cách hiểu lệch mà người học nên tránh.
Thiền định trong lục độ có phải tự ngồi thiền ở nhà không?
Thiền định theo nghĩa rộng là tâm lắng đọng, không tán loạn. Ngồi thiền là một phương pháp tu định, nhưng cách ngồi, cách điều tâm cần người hướng dẫn trực tiếp. Bạn nên theo một khoá học ở chùa hoặc hỏi chư tăng, ni thay vì tự làm theo hướng dẫn trôi nổi.