Đạo Phật không dạy người tại gia phải nghèo hay phải coi khinh tiền bạc. Trong kinh điển, Đức Phật nói khá cụ thể với người buôn bán, nông dân, chủ nhà về cách kiếm tiền bằng con đường chân chính, cách giữ của cho khỏi hao, cách chia thu nhập và cách dùng tiền để chính mình, gia đình và người xung quanh được yên ổn. Điều kinh nhấn mạnh không phải là có nhiều hay ít, mà là tiền đến bằng đường nào, đi về đâu và người có tiền có bị nó trói buộc hay không.
Bài này đi qua những đoạn kinh hay được dẫn nhất về chuyện tiền: kinh Thiện Sanh (Sigālovāda) trong Trường Bộ, mấy bài kinh ngắn trong Tăng Chi Bộ về niềm vui của người có của, và lời dạy cho ông Trường Tất (Dīghajāṇu). Phần dẫn kinh ở đây là đại ý theo các bản dịch phổ biến, không phải nguyên văn. Bài không khuyên đầu tư, không hứa giàu; muốn hiểu sâu hơn cách áp dụng vào hoàn cảnh riêng, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt hoặc theo một khoá giáo lý ở chùa.
Đức Phật nói với người tại gia về tiền như thế nào
Người mới tìm hiểu đạo Phật thường hình dung hình ảnh nhà sư ôm bát, không giữ tiền, rồi suy ra rằng đạo Phật xem tiền là thứ đáng tránh. Thật ra kinh điển phân biệt rất rõ hai nếp sống. Người xuất gia giữ giới không cất giữ vàng bạc vì họ đã chọn một đời sống khác. Người tại gia thì phải nuôi cha mẹ, vợ con, người làm công, đóng góp cho làng xóm; với họ, có tài sản làm ra một cách lương thiện là điều được kinh khen ngợi.
Trong số những người học trò tại gia nổi tiếng thời Đức Phật có ông Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika), một thương gia giàu có ở thành Xá-vệ, người đã mua khu vườn của thái tử Kỳ-đà để dâng Tăng đoàn. Nhiều bài kinh về tiền bạc được kể là Đức Phật nói với chính ông. Điều đó cho thấy đạo Phật không đòi người buôn bán bỏ nghề để được xem là tu; điều được hỏi là họ buôn bán thế nào.
Lời dạy cho người tại gia vì vậy rất thực tế. Kinh nói về siêng năng làm ăn, về giữ gìn của đã có, về chọn bạn, về chi tiêu vừa sức, về nợ nần. Những chuyện ấy nghe không có gì cao siêu, nhưng chúng đặt trên một nền giáo lý chung: tiền là phương tiện để sống tốt, không phải đích đến, và cách mình kiếm, giữ, dùng tiền cũng là hành động có tác ý, tức là nghiệp theo nghĩa của đạo Phật.
Bốn niềm vui của người có của theo kinh Tăng Chi
Niềm vui vì có tài sản. Trong Tăng Chi Bộ có bài kinh Đức Phật nói với ông Cấp Cô Độc về bốn loại an lạc của người tại gia. Thứ nhất là niềm vui khi biết mình có tài sản làm ra bằng sức lực, mồ hôi, bằng cách chân chính. Kinh không bảo người ta giấu niềm vui đó đi hay coi nó là xấu.
Niềm vui vì được hưởng dụng. Thứ hai là niềm vui khi dùng tài sản ấy để nuôi mình, nuôi gia đình và làm việc lành. Có tiền mà không dám tiêu cho cha mẹ, cho con, cho chính sức khoẻ của mình thì kinh không coi là đức tính đáng khen; ở nhiều chỗ khác, kinh còn chê người giàu mà keo kiệt.
Niềm vui vì không mắc nợ. Thứ ba là niềm vui của người không nợ ai, dù nhiều hay ít. Ai từng thức trắng vì một khoản vay sẽ hiểu vì sao điều này được xếp ngang hàng với có của. Kinh không cấm vay, nhưng cho thấy sự nhẹ nhõm của người sống trong khả năng của mình.
Niềm vui vì không bị chê trách. Thứ tư là niềm vui của người sống không lỗi lầm về thân, lời nói và ý nghĩ. Theo bản dịch phổ biến, Đức Phật nói ba niềm vui đầu cộng lại cũng không bằng một phần mười sáu của niềm vui thứ tư này.
Thứ tự này nói lên điều gì. Ba niềm vui đầu đều gắn với tiền; niềm vui lớn nhất lại không gắn với tiền mà với cách sống. Đây là chỗ đạo Phật khác cả lối nghĩ khinh tiền lẫn lối nghĩ tôn tiền: tài sản được công nhận, nhưng đặt dưới sự ngay thẳng.
Chia thu nhập làm bốn phần theo kinh Thiện Sanh
Kinh Thiện Sanh là bài kinh dài Đức Phật dạy chàng thanh niên Thiện Sanh, người mỗi sáng lạy sáu phương theo lời cha dặn. Ở đoạn kệ về bạn bè và tài sản, kinh ví người siêng năng gom góp như con ong gom mật, của cải lớn dần như ụ mối. Rồi kinh nói đến cách chia tài sản làm bốn phần, đại ý như bảng sau:
| Phần | Dùng vào việc gì (đại ý) | Cách hiểu ngày nay |
|---|---|---|
| Một phần | Để hưởng dụng, nuôi bản thân và gia đình | Chi tiêu sinh hoạt: ăn ở, học hành, thuốc men, hiếu hỷ |
| Hai phần | Để đầu tư vào công việc làm ăn | Vốn cho nghề nghiệp: hàng hoá, công cụ, học thêm nghề, mở rộng sản xuất |
| Một phần | Để dành phòng khi gặp khó khăn | Quỹ dự phòng cho lúc ốm đau, mất việc, thiên tai |
Con số bốn phần nên đọc như tinh thần cân đối, không phải công thức kế toán bắt buộc. Kinh được nói cho một gia đình buôn bán ở Ấn Độ cổ, nơi phần lớn tài sản là vốn làm ăn. Một người làm công ăn lương hôm nay không có "vốn kinh doanh" theo nghĩa đó, nhưng có thể hiểu phần hai là đầu tư vào sức khoẻ, tay nghề, việc học. Điểm cốt lõi là không tiêu hết, không để dành hết, và luôn có một phần cho ngày xấu.
Ví dụ giả định: một gia đình ở Huế có thu nhập đều đặn mỗi tháng. Thay vì tiêu theo cảm hứng rồi cuối tháng mới thấy hụt, họ chia trước: một phần cho chợ búa và học phí, hai phần cho cửa hàng tạp hoá nhỏ đang làm và khoá học nghề của người chồng, một phần bỏ riêng một tài khoản không đụng tới. Chia thế nào cho hợp là việc của từng nhà; kinh chỉ gợi ra thói quen tính trước.
Sáu đường làm hao tán tài sản
Cũng trong kinh Thiện Sanh, trước khi nói về cách chia tài sản, Đức Phật kể ra sáu con đường khiến của cải tiêu tán, và với mỗi đường lại nêu sáu cái hại. Theo các bản dịch phổ biến, sáu đường đó đại ý là:
- Đắm say rượu và chất gây nghiện: hao tiền, sinh cãi vã, dễ bệnh, mất tiếng tốt, nói năng thiếu giữ gìn, trí tuệ suy giảm.
- Rong chơi đường phố không đúng giờ giấc: bỏ trống nhà cửa, vợ con không được che chở, dễ bị nghi ngờ và dính vào chuyện không hay.
- La cà hội hè, các cuộc vui: lúc nào cũng tìm chỗ có múa hát, đàn ca, tâm trí bị kéo đi, công việc bỏ dở.
- Ham mê bài bạc: thắng thì sinh thù oán, thua thì tiếc của, lời nói không được tin, bạn bè coi thường, khó dựng vợ gả chồng.
- Giao du với bạn xấu: những người rủ rê nghiện ngập, lừa lọc, sống bằng thủ đoạn.
- Quen thói lười biếng: lúc nào cũng có cớ để không làm: trời lạnh quá, nóng quá, sớm quá, muộn quá, đói quá, no quá.
Danh sách này được viết cách đây hơn hai nghìn năm mà đọc lên vẫn rất quen. Người đọc hôm nay có thể tự thêm vào những đường hao tài của thời mình, như mua sắm theo cảm xúc hay vay mượn để chạy theo người khác. Kinh không doạ ai, chỉ chỉ ra rằng tiền không mất đi một cách ngẫu nhiên; nó theo những thói quen lặp lại hằng ngày.
Lời dạy cho ông Trường Tất: siêng năng, giữ gìn, bạn tốt, sống quân bình
Trong Tăng Chi Bộ có bài kinh Đức Phật nói với một người tại gia tên Trường Tất, người hỏi điều gì đem lại an vui cho gia đình ngay đời này. Theo bản dịch phổ biến, Đức Phật nêu bốn điều. Một là siêng năng trong nghề mình làm, dù là làm ruộng, buôn bán, chăn nuôi hay làm việc cho triều đình, và chịu học cho giỏi nghề. Hai là biết giữ gìn những gì đã làm ra, để chúng không bị mất vì trộm cướp, lửa, nước hay người thừa kế không ra gì.
Ba là có bạn lành: chơi với người có lòng tin, có giới, rộng rãi và hiểu biết, rồi học theo những đức tính ấy. Bốn là sống quân bình: chi tiêu không quá rộng tay cũng không quá bủn xỉn, biết thu nhập và chi tiêu của mình đang ở đâu. Kinh ví người làm việc này như thợ cân vàng, nhìn cán cân là biết bên nào nặng hơn bao nhiêu.
Bài kinh không dừng ở đó. Đức Phật nói thêm bốn điều đem lại an vui về lâu dài: có niềm tin, giữ giới, biết cho đi và có trí tuệ. Đặt hai nhóm cạnh nhau, ta thấy rõ cách nhìn của đạo Phật: chuyện làm ăn và chuyện tu tâm không phải hai ngăn kéo tách rời. Người siêng năng mà không có giới thì dễ làm giàu bằng cách hại người; người có giới mà lười biếng thì khó lo cho gia đình.
Kiếm tiền chân chính nghĩa là gì
Không làm hại ai để có tiền. Đây là tinh thần chánh mạng trong Bát chánh đạo, đã được giảng kỹ ở bài riêng về các chi của con đường. Ở góc tiền bạc, câu hỏi đơn giản là: đồng tiền này đến tay mình có làm ai thiệt không, có dối ai không.
Không gian lận cân đo. Kinh nhiều lần nhắc tới việc cân thiếu, đong sai, đổi hàng xấu lấy hàng tốt như những cách làm ăn trái đạo. Với người buôn bán hôm nay, chỗ tương ứng là ghi sai nguồn gốc, quảng cáo quá sự thật, giấu lỗi sản phẩm.
Trả công đúng và đủ. Kinh Thiện Sanh dạy người chủ đối với người làm công: giao việc hợp sức, trả lương và thức ăn đầy đủ, chăm sóc khi đau ốm, chia phần khi có món ngon, cho nghỉ đúng lúc. Chủ quán, chủ xưởng nhỏ đọc đoạn này sẽ thấy nó gần với đời mình.
Năm nghề nên tránh chỉ là một phần. Kinh có nói đến năm nghề buôn bán người tại gia không nên làm; chủ đề đó có bài riêng trên trang. Ở đây chỉ nhắc rằng chánh mạng rộng hơn danh sách năm nghề: một nghề lương thiện vẫn có thể làm theo cách không lương thiện.
Dùng tiền thế nào cho đúng và những chỗ hay hiểu lệch
Một bài kinh khác trong Tăng Chi Bộ kể ra những chỗ người tại gia nên dùng tài sản: làm cho bản thân, cha mẹ, vợ con và người làm được an vui; giúp bạn bè; phòng bị tai hoạ; làm tròn các bổn phận với họ hàng, khách đến nhà, người đã khuất, chư thiên theo quan niệm thời ấy và nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước; và cúng dường người tu hành chân chính. Thứ tự này đáng để ý: gia đình và bổn phận đứng trước, chứ không phải bỏ hết để đi làm phước ở xa.
Từ đó có thể nhận ra vài cách hiểu lệch hay gặp. Thứ nhất, nghĩ rằng cúng dường càng nhiều càng tốt, kể cả vay mượn để cúng. Các bậc thầy ở nhiều truyền thống đều dặn bố thí phải vừa sức, không làm gia đình thiếu thốn. Thứ hai, nghĩ rằng nghèo là do nghiệp nên không cần cố gắng, hoặc giàu là nhờ phước nên muốn làm gì cũng được. Giáo lý về nghiệp nói về trách nhiệm với hành động của mình, không phải để phán xét hoàn cảnh của người khác hay biện minh cho mình.
Thứ ba, tin rằng tụng một bộ kinh, làm một lễ nào đó sẽ "được giàu". Các bài kinh dẫn ở trên không hứa điều đó; chúng nói về siêng năng, giữ gìn, bạn tốt, chi tiêu quân bình, tức những việc ai cũng tự làm được. Không nghi lễ hay đồ vật nào thay được nếp sống mà kinh mô tả.
Cuối cùng, chuyện tiền trong gia đình còn là chuyện lời nói: vợ chồng bàn bạc thẳng thắn, cha mẹ nói với con về tiền một cách trung thực, không giấu nợ. Những điều này nằm ngay trong tinh thần chánh ngữ và giới không nói dối. Nếu gia đình bạn đang gặp khó khăn tài chính nặng nề, hãy tìm đến người tư vấn tài chính, pháp lý đáng tin; giáo lý giúp giữ tâm vững, không thay được lời khuyên chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Phật có khuyên người tại gia nên nghèo để dễ tu không?
Không. Kinh điển phân biệt nếp sống xuất gia và tại gia. Người tại gia được khuyến khích làm ăn chân chính, có tài sản để lo cho gia đình và giúp người. Điều kinh dạy là đừng để tiền trói buộc mình và đừng kiếm tiền bằng cách làm hại người khác.
Chia thu nhập làm bốn phần có phải là quy định bắt buộc với Phật tử không?
Không phải giới luật. Đó là lời khuyên trong kinh Thiện Sanh nói cho một người thanh niên ở xã hội buôn bán Ấn Độ cổ. Nhiều người đọc nó như tinh thần cân đối giữa tiêu dùng, làm ăn và để dành, rồi tự điều chỉnh tỷ lệ theo hoàn cảnh của gia đình mình.
Đi vay để cúng dường hay xây chùa có được khuyến khích không?
Các bài kinh về tiền bạc đặt việc lo cho bản thân, cha mẹ, vợ con lên trước, và nhiều vị thầy dặn bố thí phải vừa sức. Vay nợ để làm phước khiến gia đình khó khăn thì đi ngược tinh thần đó. Nếu phân vân, bạn nên hỏi chư tăng nơi mình sinh hoạt.
Người giàu có cần cảm thấy có lỗi theo đạo Phật không?
Kinh không coi có tài sản là lỗi. Kinh hỏi tài sản ấy được làm ra thế nào và được dùng vào đâu. Người giàu làm ăn ngay thẳng, chăm lo gia đình, trả công đúng, giúp người khó khăn được kinh nói đến với sự tán thán, như trường hợp ông Cấp Cô Độc.
Kinh Thiện Sanh còn nói gì ngoài chuyện tiền?
Kinh Thiện Sanh còn dạy về các loại bạn thật và bạn giả, và về bổn phận hai chiều trong sáu mối quan hệ: cha mẹ và con, thầy và trò, vợ và chồng, bạn bè, chủ và người làm, người tu và người tại gia. Vì vậy nhiều người gọi đây là bộ luật đạo đức cho người tại gia.
Tụng kinh hay làm lễ có giúp làm ăn khá lên không?
Các bài kinh dẫn trong bài không hứa điều đó. Những gì kinh nói đến là siêng năng, giữ gìn, chọn bạn tốt và chi tiêu quân bình. Tụng kinh giúp nhiều người tâm an hơn, nhưng không nên xem nó như một cách thay thế cho việc làm ăn cẩn thận.