Theo kinh Thiện Sanh, cha mẹ có năm việc với con: ngăn con làm điều ác, khuyến khích con làm điều lành, dạy con nghề nghiệp, lo cho con lập gia đình xứng đáng và đúng lúc trao lại tài sản. Còn cách dạy thì có thể học từ chính Đức Phật khi Ngài dạy con trai mình là La-hầu-la: dùng hình ảnh tấm gương để con tự soi xét việc mình làm, trước, trong và sau khi làm.
Bài này không phải cẩm nang nuôi con theo kiểu tâm lý học, cũng không đưa ra một "phương pháp Phật giáo" riêng. Bài chỉ đặt vài lời kinh quen thuộc cạnh những tình huống cha mẹ hay gặp, để thấy tinh thần từ bi và trí tuệ có thể đi vào việc nuôi con ra sao. Chuyện kể cho trẻ nhỏ có bài riêng trong cùng chuyên mục; muốn hiểu thêm, bạn có thể hỏi chư tăng, ni hoặc tham gia sinh hoạt gia đình Phật tử ở chùa gần nhà.
Năm việc cha mẹ làm cho con theo kinh Thiện Sanh
Ngăn con làm điều ác. Không phải bằng roi vọt hay doạ nạt, mà bằng việc chỉ cho con thấy hành động nào làm người khác đau, vì sao không nên làm. Đây là nền của năm giới ở mức một đứa trẻ hiểu được: không làm đau, không lấy của người, không nói dối.
Khuyến khích con làm điều lành. Khen đúng việc tốt con làm, tạo dịp để con giúp người: chia đồ ăn cho bạn, phụ việc nhà, thăm ông bà. Việc lành lặp lại thành thói quen.
Dạy con nghề nghiệp. Ở thời Đức Phật, cha mẹ truyền nghề cho con. Hôm nay là lo cho con học hành, nhưng tinh thần vẫn vậy: giúp con có khả năng tự sống bằng sức mình. Kinh không nói chọn nghề nào cho con; điều đó tuỳ năng lực và mong muốn của con.
Lo cho con lập gia đình xứng đáng. Trong xã hội cổ, cha mẹ thường sắp xếp hôn nhân. Hôm nay, khi con tự chọn bạn đời, phần việc này có thể hiểu là chuẩn bị cho con biết yêu thương, tôn trọng người khác và biết đánh giá một mối quan hệ lành mạnh.
Đúng lúc trao tài sản. Không giữ khư khư đến cuối đời, cũng không trao sớm khi con chưa đủ sức giữ. Nói rộng ra, là đúng lúc trao quyền tự quyết cho con ở từng việc khi con đã sẵn sàng.
Bài học tấm gương: Đức Phật dạy La-hầu-la
Trong Trung Bộ có một bài kinh Đức Phật dạy La-hầu-la, lúc ấy còn nhỏ; chú giải nói chú khoảng bảy tuổi. Theo đại ý bản dịch phổ biến, Đức Phật cầm một chậu nước nhỏ, đổ ra chỉ còn chút ít, rồi hỏi con thấy chút nước còn lại không. Ngài nói: người cố ý nói dối mà không biết hổ thẹn thì phẩm chất người tu cũng chỉ còn ít ỏi như vậy. Ngài tiếp tục đổ hết nước, úp chậu xuống, mỗi lần lại hỏi và giải thích.
Sau đó Đức Phật hỏi: tấm gương dùng để làm gì. La-hầu-la đáp: để soi. Ngài dạy: cũng vậy, trước khi làm một việc bằng thân, lời nói hay ý nghĩ, hãy soi xét xem việc ấy có làm hại mình, hại người, hay cả hai không. Đang làm, hãy soi xét tiếp. Làm xong, lại soi xét lần nữa. Nếu thấy có hại thì dừng, và nếu đã làm thì nói ra với người đáng tin để sửa.
Bài học này hay ở chỗ nó không dựa vào sợ hãi. Đức Phật không nói "nói dối sẽ bị phạt", mà dùng những vật cụ thể đứa trẻ cầm nắm được để con tự nhận ra. Và điều Ngài dạy là một kỹ năng: tự soi xét, chứ không phải một luật cấm. Một đứa trẻ có kỹ năng ấy sẽ tự điều chỉnh khi không có cha mẹ bên cạnh.
Cha mẹ hôm nay có thể dùng đúng hình ảnh tấm gương. Trước khi con giật đồ chơi của em, hỏi con: nếu em giật của con thì con thấy sao. Sau một trận cãi nhau, ngồi cùng con nhìn lại: lúc ấy con đã nói gì, lần sau con muốn nói thế nào. Không cần nhắc tên kinh; tinh thần của kinh đã có mặt.
Lòng thương như mẹ thương con một
Bài kinh Từ Bi (Metta Sutta), thường được tụng ở các chùa Nam truyền và nay quen thuộc với nhiều Phật tử Việt, có một hình ảnh rất nổi tiếng: như người mẹ sẵn lòng che chở đứa con một của mình bằng cả mạng sống, hãy nuôi dưỡng tâm từ không giới hạn với mọi loài. Kinh dùng tình mẹ làm thước đo cho tâm từ, cho thấy đạo Phật đánh giá rất cao tình thương của cha mẹ.
Nhưng chính hình ảnh ấy cũng gợi một điều đáng nghĩ: tâm từ là mong người kia được an vui, không phải là kiểm soát người kia. Tình thương của cha mẹ dễ trượt sang lo âu, rồi sang áp đặt: con phải học trường này, chơi với bạn này, chọn ngành này. Giáo lý về vô ngã và vô thường nhắc rằng con là một con người riêng, đang lớn lên và thay đổi, không phải phần kéo dài của cha mẹ.
Hiểu như vậy, nuôi con theo tinh thần từ bi không có nghĩa là chiều con mọi thứ. Từ bi đi cùng trí tuệ: biết khi nào nói không, biết đặt giới hạn rõ ràng, biết để con chịu hậu quả nhỏ của việc mình làm để học. Điều khác biệt là cách nói không: bình tĩnh, giải thích, không hạ nhục.
Những tình huống thường gặp và tinh thần lời kinh
Bảng dưới đặt vài tình huống nuôi con hằng ngày cạnh tinh thần các lời kinh đã nhắc. Đây là gợi ý để suy nghĩ, không phải công thức; mỗi đứa trẻ và mỗi gia đình mỗi khác.
| Tình huống | Tinh thần lời kinh | Một cách làm gợi ý |
|---|---|---|
| Con nói dối để khỏi bị la | Bài học chậu nước và tấm gương: soi xét, nhận lỗi để sửa | Cho con thấy nói thật không bị phạt nặng hơn nói dối; khen lòng thành thật trước, bàn cách sửa sau |
| Con đánh em | Ngăn con làm điều ác; tự đặt mình vào vị trí người kia | Tách hai đứa ra, chờ con bình tĩnh rồi hỏi nếu em làm vậy với con thì sao |
| Con giết côn trùng cho vui | Giới không sát sinh ở mức hiểu được: không làm đau sinh vật | Cùng con quan sát con vật sống, nói về việc nó cũng biết đau, không doạ quả báo |
| Con ích kỷ không chia đồ | Khuyến khích điều lành, bố thí vừa sức | Tạo dịp nhỏ để con tự chọn chia, khen khi con làm |
| Con thất bại, buồn bã | Vô thường: mọi việc thay đổi; từ bi với chính mình | Lắng nghe trước, không vội giảng đạo lý; nếu con buồn kéo dài, tìm chuyên gia tâm lý trẻ em |
Điểm chung của cột cuối là cha mẹ hành động bình tĩnh và để con tự nhìn ra. Đó chính là cách Đức Phật dạy La-hầu-la: hỏi, cho thấy, rồi để con tự trả lời.
Những điều nên tránh khi đưa đạo Phật vào nuôi con
Doạ con bằng quả báo. Câu như "nói dối kiếp sau câm", "giết kiến sẽ bị..." khiến trẻ sợ hãi mà không hiểu vì sao. Giáo lý nhân quả nên được giảng cho trẻ bằng những hệ quả con thấy được: bạn buồn, em đau, mẹ không tin nữa.
Ép con theo nghi lễ. Bắt trẻ nhỏ quỳ tụng kinh lâu khi con chưa hiểu dễ làm con chán. Nhiều gia đình cho con đi chùa như một chuyến đi vui, để con quen dần với không gian và người tu.
Dùng chữ hiếu để bắt con im lặng. Kinh Thiện Sanh đặt bổn phận hai chiều. Cha mẹ dạy con kính trọng nhưng cũng lắng nghe con.
Chấm điểm, xếp hạng con về đạo đức. Không nên gắn nhãn "con hư", "đứa ngoan đứa dở". Mỗi việc làm sai là một dịp để soi gương, không phải bản án về con người của con.
Giảng đạo thay cho lắng nghe. Khi con buồn, điều con cần trước tiên là được nghe. Lời kinh để sau. Nếu con có biểu hiện lo âu, buồn bã kéo dài, hãy đưa con gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Dạy con chọn bạn: bạn thật và bạn giả trong kinh Thiện Sanh
Một phần ít được nhắc của kinh Thiện Sanh là đoạn Đức Phật nói về bạn bè. Đây là phần cha mẹ có thể kể lại cho con ở tuổi đi học, khi bạn bè bắt đầu quan trọng hơn cả lời cha mẹ. Theo đại ý bản dịch phổ biến, kinh nêu bốn kiểu người mang dáng bạn mà không phải bạn, và bốn kiểu bạn thật lòng:
- Người chỉ biết lấy: cho ít mà đòi nhiều, làm việc gì cũng vì sợ hay vì lợi cho mình.
- Người chỉ nói suông: hứa hẹn chuyện đã qua hoặc chuyện chưa tới, đến lúc cần thì viện cớ.
- Người nịnh hót: trước mặt khen, sau lưng chê, con làm sai cũng đồng tình.
- Người rủ rê ăn chơi: là bạn khi rủ uống rượu, đi chơi khuya, la cà hội hè.
- Người bạn giúp đỡ: che chở khi mình sơ suất, giữ gìn của cải cho mình, là chỗ dựa khi mình sợ hãi.
- Người bạn chung vui chung khổ: kể chuyện thật lòng, giữ kín chuyện của mình, không bỏ mình khi gặp nạn.
- Người bạn khuyên điều tốt: ngăn mình làm điều sai, khuyến khích mình làm điều đúng, chỉ cho mình điều chưa biết.
- Người bạn có lòng thương: buồn khi mình gặp chuyện không may, vui khi mình gặp điều tốt, bênh vực khi người khác nói xấu mình.
Với một đứa trẻ, cha mẹ không cần đọc cả danh sách. Có thể hỏi con sau giờ học: hôm nay bạn nào giúp con, bạn nào rủ con làm điều con thấy không ổn. Từ những câu chuyện nhỏ như vậy, con tự học cách nhận ra người bạn tốt, và quan trọng hơn, học cách trở thành người bạn tốt cho người khác.
Cha mẹ là tấm gương sống
Cuối cùng, điều mọi truyền thống nuôi dạy đều đồng ý: trẻ học từ cái cha mẹ làm nhiều hơn cái cha mẹ nói. Một người cha dạy con không nói dối nhưng lại bảo con nghe điện thoại nói "ba không có nhà" là đang dạy con điều ngược lại. Kinh Thiện Sanh gọi cha mẹ là chỗ con nương tựa; muốn con soi gương, cha mẹ phải là tấm gương sáng trước.
Điều này không đòi hỏi cha mẹ phải hoàn hảo. Bài học tấm gương nói rõ: khi đã lỡ làm sai, hãy nói ra và sửa. Một người mẹ nóng giận với con rồi sau đó ngồi xuống xin lỗi con, giải thích lúc ấy mẹ mệt và mẹ sẽ cố gắng hơn, đang dạy con một bài học sâu hơn mọi lời giảng: người lớn cũng soi xét mình, cũng nhận lỗi.
Nếu gia đình bạn muốn con lớn lên gần gũi với đạo Phật một cách tự nhiên, các chùa thường có sinh hoạt thiếu nhi hoặc gia đình Phật tử, nơi trẻ học qua bài hát, chuyện kể và sinh hoạt nhóm. Chuyện kể Phật giáo cho trẻ nhỏ có bài riêng trong chuyên mục này. Còn cách hiểu giáo lý sâu hơn để dạy con cho đúng, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Nên cho con đi chùa từ mấy tuổi?
Không có tuổi bắt buộc. Nhiều gia đình đưa con đi chùa từ nhỏ như một chuyến đi chơi yên tĩnh, để con quen không gian. Điều quan trọng là con cảm thấy dễ chịu, không bị ép. Nếu chùa gần nhà có lớp thiếu nhi, bạn có thể hỏi nhà chùa về độ tuổi phù hợp.
Có nên dạy trẻ nhỏ về luân hồi, quả báo không?
Với trẻ nhỏ, nhiều người chọn nói về nhân quả bằng hệ quả trước mắt mà con thấy được: làm bạn buồn thì bạn không muốn chơi cùng. Những khái niệm như luân hồi dễ khiến trẻ sợ nếu nói sai cách. Khi con lớn và hỏi, bạn có thể giải thích dần hoặc hỏi chư tăng.
La-hầu-la là ai?
La-hầu-la (Rāhula) là con trai của thái tử Tất-đạt-đa và bà Da-du-đà-la. Theo kinh, chú xuất gia khi còn nhỏ, được ngài Xá-lợi-phất làm thầy, và về sau được biết đến là vị đệ tử "đệ nhất mật hạnh", tức chuyên tâm học giới một cách lặng lẽ.
Ép con ăn chay theo cha mẹ có đúng tinh thần đạo Phật không?
Kinh không bắt người tại gia ăn chay, và nhiều vị thầy khuyên không ép trẻ. Nếu gia đình ăn chay, cần bảo đảm con đủ dinh dưỡng theo lời khuyên của bác sĩ nhi. Việc ăn chay nên là lựa chọn con hiểu và đồng ý khi lớn hơn.
Con lớn không muốn theo đạo Phật thì cha mẹ nên làm gì?
Hãy tôn trọng lựa chọn của con. Tinh thần kinh Kalama khuyến khích tự kiểm chứng thay vì tin vì truyền thống. Cha mẹ vẫn có thể chia sẻ những giá trị mình tin, nhưng nên để con tự quyết. Giữ mối quan hệ gần gũi quan trọng hơn việc con đi chùa hay không.
Kinh Thiện Sanh có nói cha mẹ phải chọn nghề cho con không?
Kinh nói cha mẹ dạy con nghề nghiệp, tức giúp con có khả năng tự sống. Kinh không nói chọn nghề nào. Hôm nay, việc này thường là lo cho con học hành và giúp con tìm hiểu năng lực của mình, còn quyết định chọn nghề thuộc về con.