Bài pháp đầu tiên của Đức Phật được giảng ở vườn Lộc Uyển gần thành Ba-la-nại cho năm người bạn tu cũ, đứng đầu là Kiều-trần-như; bài giảng này được gọi là kinh Chuyển pháp luân, và với năm người ấy Tăng đoàn ra đời. Từ lúc này, theo cách nói của Phật giáo, Tam bảo gồm Phật, Pháp, Tăng mới có đủ.
Nội dung chi tiết của Tứ diệu đế và Bát chánh đạo trong bài giảng ấy được giải nghĩa riêng ở một chuyên mục khác. Bài này kể ở góc tiểu sử: năm người nghe là ai, họ đón Ngài thế nào, buổi giảng diễn ra ra sao theo kinh và luật tạng, và những tháng đầu tiên của một cộng đồng tu học non trẻ.
Vườn Lộc Uyển là nơi nào
Lộc Uyển nghĩa là vườn nai. Tên Pali của nơi này là Isipatana, gần thành Ba-la-nại, tức Varanasi bên bờ sông Hằng ngày nay; địa danh hiện đại là Sarnath, thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ. Thời ấy đây là một khu rừng thưa, nơi các ẩn sĩ hay lui tới tu tập, có đàn nai sống yên ổn vì không ai săn bắn.
Về sau, vua A-dục của triều Khổng Tước cho dựng trụ đá ở đây. Đầu trụ hình bốn con sư tử quay lưng vào nhau, nay được Ấn Độ dùng làm quốc huy, và hình bánh xe trên đó cũng xuất hiện trên quốc kỳ nước này. Nơi đây còn có tháp Dhamek, được nhiều người tin là đánh dấu chỗ giảng bài pháp đầu tiên.
Từ Bồ-đề Đạo tràng đến Lộc Uyển là một quãng đường dài, đi bộ mất nhiều ngày. Việc Đức Phật tự mình đi bộ quãng đường ấy chỉ để tìm năm người từng bỏ mình ra đi là một chi tiết đáng nhớ. Ngài không đợi người tới tìm, mà tìm đến những người Ngài nghĩ có thể hiểu được.
Năm người nghe đầu tiên
Kiều-trần-như. Người lớn tuổi nhất, theo chú giải từng là một trong những thầy Bà-la-môn xem tướng cho thái tử lúc mới sinh. Ông là người đầu tiên hiểu bài pháp, nên được gọi là A-nhã Kiều-trần-như, nghĩa đại ý là "Kiều-trần-như đã hiểu".
Bạt-đề. Một trong năm người cùng tu khổ hạnh với Ngài ở Ưu-lâu-tần-loa. Kinh không kể nhiều về ông, nhưng tên ông luôn có mặt trong danh sách năm vị tỳ-kheo đầu tiên.
Bà-sa-ba. Cũng ở trong nhóm năm người, theo chú giải là một trong những người con của các thầy Bà-la-môn từng xem tướng cho thái tử. Ông hiểu pháp ngay sau Kiều-trần-như trong những ngày tiếp theo.
Ma-ha-nam. Một vị khác trong nhóm năm người. Cần phân biệt với một Ma-ha-nam khác thuộc dòng Thích-ca, là cư sĩ, anh em họ của Đức Phật, cũng hay được nhắc trong kinh.
A-xả-bà-thệ. Vị trẻ nhất trong nhóm. Về sau chính ông, trong lúc đi khất thực ở thành Vương Xá, đã gặp Xá-lợi-phất và nói vắn tắt về giáo lý duyên khởi, mở đường cho hai đại đệ tử Xá-lợi-phất và Mục-kiền-liên đến với Đức Phật.
Cuộc gặp: từ định làm ngơ đến ngồi nghe
Luật tạng kể khi thấy Ngài từ xa đi tới, năm vị bàn với nhau sẽ không đứng dậy chào, không đỡ bát, chỉ để sẵn một chỗ ngồi, vì cho rằng Ngài đã bỏ khổ hạnh, quay về đời sống dễ dãi. Nhưng khi Ngài tới gần, họ không giữ được ý định, kẻ ra đón, người lấy nước rửa chân, người trải chỗ ngồi.
Họ vẫn gọi Ngài bằng tên và bằng chữ "bạn" như ngày trước. Ngài nói đại ý rằng đừng gọi Như Lai như vậy, vì Như Lai đã giác ngộ, hãy lắng nghe. Năm vị còn nghi ngờ, hỏi lại: khi khổ hạnh đến vậy mà còn chưa đạt, nay sống đầy đủ thì sao đạt được. Ngài hỏi lại họ: trước đây đã bao giờ Ngài nói như thế chưa. Lời hỏi ngược ấy khiến họ chịu ngồi xuống nghe.
Chi tiết này cho thấy một nét trong cách dạy của Đức Phật: Ngài không đòi người nghe tin ngay, mà mời họ lắng nghe rồi tự thấy. Tinh thần ấy về sau được nhắc nhiều trong kinh qua chữ "đến để mà thấy", một trong những phẩm tính của Pháp được tụng ở nhiều chùa.
Bài giảng nói gì: dàn ý kinh Chuyển pháp luân
Ở mức tóm tắt theo kinh Chuyển pháp luân trong Tương Ưng Bộ, bài giảng đi theo thứ tự sau. Phần giải nghĩa từng ý được trình bày ở chuyên mục Tứ diệu đế và Bát chánh đạo.
- Mở đầu bằng hai cực đoan người xuất gia nên tránh: đắm chìm trong dục lạc và hành hạ thân xác, cả hai đều không đưa tới mục đích.
- Giới thiệu con đường ở giữa, tức trung đạo, chính là Bát chánh đạo với tám chi từ chánh kiến tới chánh định.
- Trình bày bốn sự thật: khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ và con đường đưa tới chấm dứt khổ.
- Với mỗi sự thật, Ngài nói ba bước: biết đây là sự thật ấy, biết cần làm gì với nó, và biết việc ấy đã làm xong. Bốn sự thật nhân ba bước thành mười hai, được gọi là ba lần chuyển, mười hai hành tướng.
- Kết bằng lời tuyên bố rằng chỉ khi đã thấy rõ cả mười hai điều ấy, Ngài mới tự nhận là đã giác ngộ.
Chữ "chuyển pháp luân" nghĩa là làm cho bánh xe Pháp lăn đi. Ở Ấn Độ cổ, bánh xe gắn với hình ảnh vị vua có uy lực lan khắp nơi; dùng hình ảnh ấy cho bài giảng đầu tiên là nói rằng từ đây lời dạy bắt đầu lan ra thế gian. Nhiều truyền thống còn nói tới những lần chuyển pháp luân tiếp theo, với cách hiểu khác nhau; nếu muốn tìm hiểu, hãy hỏi chư tăng.
Người đầu tiên hiểu ra và ngày Tam bảo đầy đủ
Kinh kể khi bài giảng vừa dứt, Kiều-trần-như khởi lên cái thấy trong sạch về Pháp, đại ý: cái gì có sinh khởi thì cái đó có diệt đi. Đức Phật nói lên lời tán thán rằng Kiều-trần-như đã hiểu. Kiều-trần-như xin xuất gia, và Ngài chấp nhận bằng một câu ngắn mà luật tạng ghi lại, đại ý "hãy đến đây, tỳ-kheo". Đó là cách thọ giới đơn giản nhất thời ban đầu.
Trong những ngày sau, bốn vị còn lại lần lượt hiểu pháp và xin xuất gia. Ít hôm sau nữa, Đức Phật giảng cho cả năm vị bài kinh Vô ngã tướng, nói rằng sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không phải là "cái ta" bền chắc. Kinh kể sau bài giảng này, cả năm vị đều đạt quả A-la-hán.
Kể từ khi có vị tỳ-kheo đầu tiên, ba ngôi Phật, Pháp, Tăng mới đầy đủ. Đó là lý do nhiều chùa coi sự kiện ở Lộc Uyển là ngày Tam bảo ra đời. Truyền thống Nam truyền có riêng một ngày lễ kỷ niệm bài pháp đầu tiên vào mùa trăng tháng Asalha; chi tiết ngày lễ được giới thiệu trong các tài liệu về lịch lễ Phật giáo.
Những điều hay hiểu lầm về bài pháp đầu tiên
Bài pháp ở Lộc Uyển được nhắc tới rất nhiều, và cũng vì vậy mà dễ bị hiểu lệch. Mấy điểm dưới đây thường được các thầy giảng giáo lý nhập môn lưu ý:
- Bắt đầu bằng khổ không có nghĩa là đạo Phật cho rằng đời toàn đau khổ. Chữ khổ ở đây chỉ sự bất toại nguyện, cái không bền, không như ý trong mọi trải nghiệm, kể cả những niềm vui.
- Bánh xe Pháp không phải bánh xe luân hồi. Hai hình ảnh bánh xe này có ý nghĩa gần như ngược nhau: một bên là vòng quay trói buộc, một bên là lời dạy giúp ra khỏi vòng quay ấy.
- Bài giảng không phải bí truyền. Ngay từ đầu, nội dung được nói công khai với năm người, và về sau Đức Phật còn nói rõ Ngài không giữ lại điều gì trong tay như những vị thầy giấu nghề.
- Năm vị không hiểu ra cùng một lúc. Kinh kể rõ từng người lần lượt thấy pháp trong những ngày khác nhau, cho thấy việc hiểu giáo lý cần thời gian và mỗi người một nhịp.
- Kinh Chuyển pháp luân không chỉ có Tứ diệu đế. Nó mở đầu bằng trung đạo, và kết thúc bằng một lời tự xét rất nghiêm: chỉ khi thấy rõ đủ mười hai điều, Ngài mới tự nhận là giác ngộ.
Nếu bạn đọc một bài viết trên mạng nói rằng bài pháp đầu tiên dạy phải chán đời, hay chỉ người có duyên đặc biệt mới hiểu được, nên đối chiếu lại với bản kinh có chú giải, và hỏi chư tăng, ni khi còn phân vân.
Vì sao bài giảng đầu tiên bắt đầu từ cái khổ
Nhiều tôn giáo và triết thuyết mở đầu bằng câu hỏi về nguồn gốc vũ trụ hay về một đấng tối cao. Bài giảng ở Lộc Uyển thì mở đầu bằng một điều mà ai cũng tự kiểm chứng được: sinh, già, bệnh, chết, xa người mình thương, gặp điều mình ghét, mong mà không được. Đây là cách tiếp cận rất thực tế, phù hợp với năm người nghe vốn đã bỏ nhà đi tìm lối thoát khổ.
Cách tiếp cận ấy về sau trở thành một nét riêng trong cách giảng của Đức Phật. Khi có người hỏi những câu như thế giới có vĩnh viễn không, Ngài thường không trả lời mà đưa họ trở về với câu hỏi làm sao bớt khổ ngay trong đời này. Đây không phải sự né tránh, mà là sự chọn lựa: những câu hỏi không giúp ích cho việc chấm dứt khổ thì Ngài để sang một bên.
Đối với người mới học giáo lý, ghi nhớ tinh thần này rất có ích. Nó cho thấy Phật giáo không đòi người học phải tin trước một hệ thống phức tạp, mà mời họ bắt đầu từ kinh nghiệm của chính mình. Sự tôn trọng các tôn giáo và cách nhìn khác cũng đi ra từ đó: mỗi người được mời tự xét, không bị ép phải chấp nhận.
Những tháng đầu của Tăng đoàn: Da-xá và lời dặn ra đi
Ít lâu sau, một thanh niên con nhà giàu ở Ba-la-nại tên Da-xá, chán cảnh hưởng lạc, nửa đêm bỏ nhà đi lang thang và gặp Đức Phật ở Lộc Uyển. Nghe giảng, Da-xá xin xuất gia. Cha của Da-xá đi tìm con, cũng nghe pháp và quy y; mẹ và vợ cũ của Da-xá về sau trở thành những nữ cư sĩ đầu tiên. Rồi hơn năm mươi người bạn của Da-xá cũng theo xuất gia.
Luật tạng kể khi số vị A-la-hán đã lên tới sáu mươi, Đức Phật dặn họ đại ý: hãy đi khắp nơi vì lợi ích và hạnh phúc của nhiều người, vì lòng thương đối với đời, đừng đi hai người chung một đường. Ngài cũng tự lên đường trở lại Ưu-lâu-tần-loa. Lời dặn này thường được xem là khởi đầu của việc hoằng pháp.
Câu chuyện ở Lộc Uyển cho thấy Tăng đoàn ban đầu là một nhóm nhỏ người cùng tìm đạo, sống giản dị, học trực tiếp với thầy rồi tự mình đi chia sẻ. Muốn hiểu sâu hơn về ý nghĩa của Tăng và đời sống tăng ni hôm nay, bạn có thể hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt hoặc theo một khoá giáo lý ở chùa.
Câu hỏi thường gặp
Bài pháp đầu tiên của Đức Phật tên là gì?
Bài pháp đầu tiên được gọi là kinh Chuyển pháp luân, có trong Tương Ưng Bộ của kinh tạng Pali và có bản tương đương trong A-hàm. Bài giảng nói về hai cực đoan nên tránh, trung đạo, Tứ diệu đế và Bát chánh đạo.
Vườn Lộc Uyển ngày nay ở đâu?
Vườn Lộc Uyển nay là Sarnath, gần thành phố Varanasi, bang Uttar Pradesh, Ấn Độ. Đây là một trong bốn thánh tích Phật giáo, có tháp Dhamek và di tích trụ đá vua A-dục, nơi nhiều đoàn hành hương ghé thăm.
Năm anh em Kiều-trần-như gồm những ai?
Năm vị tỳ-kheo đầu tiên gồm Kiều-trần-như, Bạt-đề, Bà-sa-ba, Ma-ha-nam và A-xả-bà-thệ. Họ từng tu khổ hạnh cùng Đức Phật, bỏ Ngài khi Ngài ăn uống trở lại, rồi trở thành những người nghe bài pháp đầu tiên ở Lộc Uyển.
Vì sao gọi là năm anh em dù họ không cùng cha mẹ?
Cách gọi năm anh em là lối nói thân mật của người Việt cho năm người bạn tu cùng nhóm, không có nghĩa họ là anh em ruột. Kinh gọi họ là nhóm năm vị tỳ-kheo. Theo chú giải, vài người trong số họ là con của các thầy Bà-la-môn từng xem tướng cho thái tử.
Tam bảo đầy đủ từ khi nào?
Theo cách giảng phổ biến, Tam bảo đầy đủ khi Kiều-trần-như hiểu pháp và xin xuất gia ở vườn Lộc Uyển. Lúc ấy có Phật là người giảng, Pháp là lời giảng và Tăng là vị tỳ-kheo đầu tiên. Trước đó, hai thương nhân chỉ quy y hai ngôi Phật và Pháp.
Muốn tìm hiểu kinh Chuyển pháp luân thì nên đọc bản nào?
Bạn nên đọc bản dịch có chú giải được Giáo hội hoặc ban hoằng pháp giới thiệu, đọc chậm từng đoạn và ghi lại chỗ chưa hiểu. Khi muốn hiểu sâu và thực hành đúng, hãy hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt hoặc theo một khoá giáo lý ở chùa.