Bồ đề tâm (Phạn: bodhicitta) là tâm mong cầu giác ngộ, không chỉ cho riêng mình mà để có thể giúp mọi chúng sinh cùng thoát khổ. "Bồ đề" là phiên âm của bodhi, nghĩa là giác ngộ, tỉnh thức; "tâm" ở đây là ý chí, chí hướng. Trong Phật giáo Đại thừa, phát bồ đề tâm được coi là bước khởi đầu của con đường Bồ Tát: người tu đặt mục tiêu giác ngộ và gắn mục tiêu ấy với lòng thương mọi người.
Người đi chùa Bắc tông nghe chữ "phát tâm" rất thường, nhưng trong đời sống nó hay được dùng theo nghĩa hẹp như phát tâm cúng dường, phát tâm làm công quả. Bài này giải nghĩa bồ đề tâm theo giáo lý, các cách chia thường gặp, mối liên hệ với Tứ hoằng thệ nguyện và những chỗ người mới hay hiểu lệch. Đây là kiến thức nhập môn; việc phát nguyện và giữ nguyện nên được chư tăng, ni hướng dẫn trực tiếp.
Hai vế của bồ đề tâm: trí tuệ và lòng thương
Các sách giáo lý Đại thừa thường giải thích bồ đề tâm gồm hai vế đi liền nhau. Vế thứ nhất là hướng lên: mong cầu giác ngộ, tức muốn hiểu thật rõ bản chất của khổ và con đường ra khỏi khổ. Vế thứ hai là hướng ra: làm việc ấy vì lợi ích của mọi chúng sinh, không chỉ vì sự yên ổn của riêng mình. Câu tóm tắt quen thuộc là "trên cầu Phật đạo, dưới hoá độ chúng sinh".
Hai vế này giữ thăng bằng cho nhau. Chỉ có lòng thương mà thiếu trí tuệ thì dễ giúp sai cách, giúp đến kiệt sức hoặc giúp theo ý mình. Chỉ có trí tuệ mà thiếu lòng thương thì dễ thành lạnh lùng, coi người khác là đối tượng để phân tích. Vì vậy các luận Đại thừa hay dùng hình ảnh con chim cần đủ hai cánh mới bay được.
Bồ đề tâm cũng không phải một cảm xúc thoáng qua. Một buổi nghe giảng xúc động rồi muốn giúp đời là khởi điểm đáng quý, nhưng bồ đề tâm theo nghĩa giáo lý là một chí hướng được nuôi dưỡng lâu dài, được nhắc lại mỗi ngày và thể hiện qua việc làm.
Các cách chia bồ đề tâm thường gặp
Tuỳ truyền thống và tuỳ bộ luận, bồ đề tâm được chia theo nhiều cách. Ba cách dưới đây hay gặp nhất trong sách nhập môn:
| Cách chia | Gồm | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Theo bước thực hiện | Nguyện bồ đề tâm và hành bồ đề tâm | Nguyện là mong muốn, như người định đi xa; hành là bắt tay thực hiện, như người đã lên đường. Cách so sánh này được biết nhiều qua tác phẩm Nhập Bồ Tát Hạnh của luận sư Tịch Thiên (Śāntideva). |
| Theo tầng hiểu biết | Bồ đề tâm tương đối (tục đế) và bồ đề tâm tuyệt đối (thắng nghĩa) | Tương đối là lòng mong cứu giúp chúng sinh trong đời sống thường ngày; tuyệt đối là trí tuệ thấy rõ tánh Không, không còn phân biệt người giúp và người được giúp. |
| Theo động cơ khởi tâm | Nhiều sách nêu các mức chân – nguỵ, lớn – nhỏ, thiên – viên | Dùng để người tu tự soi xem động cơ mình có thật, có rộng hay còn vì danh lợi riêng. |
Không cần nhớ hết các cách chia. Điều đáng giữ là ý chung: bồ đề tâm bắt đầu bằng mong muốn, phải đi qua hành động, và được soi sáng dần bằng trí tuệ.
Tứ hoằng thệ nguyện: bồ đề tâm nói thành lời
Ở các chùa Bắc tông Việt Nam, cuối nhiều thời khoá tụng có đoạn phát nguyện gọi là Tứ hoằng thệ nguyện, tức bốn lời nguyện rộng lớn. Nội dung quen thuộc: chúng sinh không số lượng, nguyện độ hết; phiền não không cùng tận, nguyện dứt hết; pháp môn không kể xiết, nguyện học hết; Phật đạo cao tột, nguyện thành tựu.
Bốn lời nguyện này là bồ đề tâm được nói ra thành câu. Lời nguyện thứ nhất là vế lòng thương. Ba lời nguyện sau là vế tu tập: tự sửa mình, học hỏi, và hướng tới giác ngộ. Đọc kỹ sẽ thấy thứ tự rất đáng chú ý: muốn giúp người thì phải tự dứt phiền não, muốn dứt phiền não thì phải học pháp, học pháp để đi tới giác ngộ.
Người mới thường hỏi: nguyện độ hết chúng sinh có phải là một lời hứa không thể thực hiện? Các thầy giảng thường giải thích rằng lời nguyện này không phải một kế hoạch có hạn chót, mà là cái la bàn chỉ hướng. Nó giúp người tu không dừng lại ở sự yên ổn của riêng mình, và nhắc rằng việc giúp người không có điểm "xong".
Bồ đề tâm và lý tưởng Bồ Tát
Trong giáo lý Đại thừa, Bồ Tát (Bodhisattva, nghĩa là "chúng sinh hướng về giác ngộ") được định nghĩa chính bằng bồ đề tâm: ai thật sự phát bồ đề tâm thì bắt đầu là một Bồ Tát, dù là người xuất gia hay tại gia, dù mới tập tu. Vì thế chữ "Bồ Tát" trong kinh Đại thừa không chỉ dùng cho các vị được thờ trên điện như Quan Âm, Địa Tạng, Văn Thù, Phổ Hiền, mà còn chỉ bất kỳ người nào đi trên con đường này.
Sau khi phát tâm, người tu Bồ Tát đạo thực hành các hạnh, nổi bật là sáu ba-la-mật (bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), và theo nhiều kinh luận thì đi qua mười giai đoạn gọi là thập địa trước khi thành Phật. Con đường được mô tả là rất dài, tính bằng những đơn vị thời gian khó hình dung. Kinh luận dùng sự dài ấy để nói về quyết tâm, không phải để làm người ta nản.
Truyền thống Nam truyền cũng biết đến con đường Bồ Tát qua các truyện tiền thân của Đức Phật, với mười ba-la-mật mà Ngài đã thực hành qua nhiều đời. Khác biệt là Nam truyền coi đây chủ yếu là con đường của những vị sẽ thành Phật, còn đa số người tu hướng tới quả A-la-hán; Đại thừa thì khuyến khích mọi người phát bồ đề tâm. Hai cách nhìn này phản ánh hai lý tưởng tu tập, không bên nào cần bị xem nhẹ.
Bồ đề tâm hiện ra trong đời sống hằng ngày thế nào
Bồ đề tâm nghe lớn lao, nhưng các thầy giảng thường chỉ cho người mới những biểu hiện rất nhỏ. Vài ví dụ giả định để bạn hình dung:
- Một nhân viên văn phòng nhận việc khó mà đồng nghiệp né tránh, không phải để được khen mà vì nghĩ việc ấy giúp cả nhóm. Khi làm, người ấy vẫn biết giới hạn sức mình và nói rõ khi quá tải.
- Một người mẹ đang giận con, dừng lại vài hơi thở trước khi nói, vì nhớ rằng lời nói lúc giận làm khổ cả hai mẹ con. Đó là vế trí tuệ: thấy cơn giận trước khi để nó điều khiển.
- Một sinh viên học giáo lý không chỉ để biết thêm mà để có thể giải thích lại cho em nhỏ trong gia đình, cho bạn bè đang buồn. Học để chia sẻ là một nét của bồ đề tâm.
- Một người buôn bán nhỏ cân đủ, nói thật về hàng hoá, dù có lúc thiệt một chút. Đây là chỗ bồ đề tâm gặp chánh mạng trong Bát chánh đạo.
- Một người đi viện thăm người quen không chỉ mang quà mà ngồi lại nghe họ nói, không vội khuyên. Lắng nghe là một cách bố thí mà ai cũng làm được.
Điểm chung của các ví dụ: việc làm không lớn, nhưng có hai vế cùng lúc — muốn người khác bớt khổ, và tỉnh táo với chính tâm mình. Các sách nhập môn hay nói bồ đề tâm không nằm ở lời nguyện đọc to mà ở những lựa chọn nhỏ như vậy, lặp lại mỗi ngày.
Cũng nên nhớ, những việc này không đổi lấy phần thưởng nào. Giáo lý không hứa rằng làm việc tốt thì được thăng chức hay buôn may bán đắt; nó chỉ nói rằng tâm người làm sẽ khác đi.
Những chỗ người mới hay hiểu lệch
Đồng nhất "phát tâm" với "cúng tiền". Trong đời sống ở chùa, "phát tâm cúng dường" là cách nói quen. Nhưng bồ đề tâm rộng hơn nhiều: nó là chí hướng của cả đời sống. Một người không có tiền cúng vẫn có thể phát bồ đề tâm trọn vẹn, và một khoản cúng lớn không tự nó chứng tỏ có bồ đề tâm.
Nghĩ phải giúp người đến kiệt sức mới là Bồ Tát. Lòng thương thiếu trí tuệ dễ thành tự làm khổ mình. Các kinh luận nói nhiều về việc biết sức mình, biết lúc nào nên giúp và giúp thế nào. Chăm sóc sức khoẻ, giữ gìn gia đình cũng là điều kiện để giúp người lâu dài.
Nghĩ phát tâm một lần là xong. Nhiều truyền thống khuyên nhắc lại lời nguyện hằng ngày, chính vì bồ đề tâm dễ phai. Lời nguyện được nuôi qua những việc nhỏ: nói một lời tử tế, nhường một chút lợi, kiên nhẫn với một người khó tính.
Nghĩ bồ đề tâm là "tâm cao hơn" để xem nhẹ người khác. Có người mới học thấy mình đã phát tâm lớn rồi tự cho là hơn người theo hướng tu khác. Đây là điều chính các thầy giảng thường cảnh giác: bồ đề tâm mà sinh kiêu mạn thì đã đi ngược lại chính nó.
Một văn bản quen thuộc ở chùa Việt: Khuyến phát Bồ đề tâm văn
Nhiều tăng ni sinh và Phật tử Việt Nam biết đến bài "Khuyến phát Bồ đề tâm văn" của đại sư Thật Hiền (hiệu Tỉnh Am), một vị cao tăng đời Thanh ở Trung Hoa, thường được xếp trong các bậc tổ của Tịnh độ tông. Bài văn được dùng trong chương trình học ở nhiều chùa, có các bản dịch và giảng giải tiếng Việt.
Không chép lại câu chữ ở đây; đại ý bài văn khuyên người học nhớ đến ân sâu của Phật, cha mẹ, thầy dạy, người bố thí, chúng sinh, nhớ nỗi khổ sinh tử, tôn trọng thân mạng của mình và vì những lẽ ấy mà phát tâm cầu đạo một cách chân thật, rộng lớn. Lối viết thiết tha, nhiều câu dài, nên người mới đọc dễ thấy nặng. Đọc cùng một bản giảng giải, hoặc nghe chư tăng giảng theo từng đoạn, sẽ dễ hơn nhiều.
Bạn có thể xem bài văn này như một ví dụ về cách truyền thống "khuyên" người ta phát tâm: không bằng lời hứa hẹn phần thưởng, mà bằng cách gợi nhớ những gì mình đã nhận và những nỗi khổ chung của con người.
Câu hỏi thường gặp
Người tại gia có phát bồ đề tâm được không?
Được. Theo giáo lý Đại thừa, bồ đề tâm không phân biệt xuất gia hay tại gia. Kinh Duy Ma Cật kể về một cư sĩ có trí tuệ lớn, thường được dẫn để cho thấy người sống giữa đời vẫn đi được con đường Bồ Tát.
Phát bồ đề tâm có cần làm lễ không?
Bồ đề tâm trước hết là chí hướng bên trong. Một số truyền thống có nghi thức phát nguyện hoặc thọ Bồ Tát giới cho người tại gia, thường được tổ chức ở chùa. Nếu muốn tham gia, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt về điều kiện và ý nghĩa.
Bồ đề tâm khác lòng từ bi thế nào?
Từ bi là lòng thương, muốn người khác vui và hết khổ. Bồ đề tâm bao gồm từ bi nhưng thêm vế mong cầu giác ngộ: muốn tự mình hiểu thấu để có thể giúp người một cách rốt ráo. Nói gọn, từ bi là gốc, bồ đề tâm là chí hướng mọc lên từ gốc ấy.
Có phải chỉ người theo Đại thừa mới có bồ đề tâm?
Thuật ngữ bồ đề tâm được phát triển trong Đại thừa. Tuy vậy lòng từ, lòng mong giúp người và khát khao giải thoát đều có mặt trong mọi truyền thống Phật giáo. Khác nhau ở cách trình bày lý tưởng tu tập, không phải ở chỗ bên nào có lòng tốt hơn.
Phát nguyện lớn mà làm không được thì có sao không?
Các thầy giảng thường nhắc lời nguyện là hướng đi, không phải bản hợp đồng. Thấy mình chưa làm được thì điều chỉnh, tiếp tục, không cần tự trách nặng nề. Điều cần tránh là phát nguyện để người khác khen, còn trong lòng không có ý thực hành.
Dạy trẻ nhỏ về bồ đề tâm thế nào?
Trẻ nhỏ không cần thuật ngữ. Có thể bắt đầu bằng thói quen nghĩ đến người khác: chia đồ chơi, hỏi thăm bạn ốm, giúp ông bà. Kể truyện tiền thân về lòng tốt ở mức kể chuyện là đủ, tránh doạ nạt hay ép buộc.