Tam thân Phật là học thuyết của Phật giáo Đại thừa nói rằng Phật có ba "thân": pháp thân (thân của chân lý, không hình tướng), báo thân (thân viên mãn do công hạnh tu tập thành tựu) và ứng thân hay hoá thân (thân hiện ra trong thế gian để giáo hoá, như Đức Phật Thích-ca lịch sử). "Thân" ở đây không chỉ là cơ thể, mà là các phương diện khác nhau của sự giác ngộ.
Người đi chùa Bắc tông ở Việt Nam có thể đã nghe ba danh hiệu đi liền nhau trong nghi thức tụng niệm: pháp thân Tỳ-lô-giá-na Phật, báo thân Lô-xá-na Phật, hoá thân Thích-ca Mâu-ni Phật. Bài này giải nghĩa từng thân, nguồn gốc của học thuyết, ví dụ quen dùng để giảng, và cách các truyền thống nhìn khái niệm này. Đây là giáo lý khá trừu tượng; muốn hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng, ni hoặc theo một khoá giáo lý.
Ba thân giải nghĩa
Tên gọi Phạn, Hán và cách hiểu cơ bản của từng thân theo cách trình bày phổ biến trong sách nhập môn:
| Thân | Tên Phạn | Nghĩa cơ bản | Ai thấy được |
|---|---|---|---|
| Pháp thân | Dharmakāya | Chân lý, thực tại mà Phật đã giác ngộ; không hình tướng, không sinh diệt, không giới hạn nơi chốn | Không "thấy" bằng mắt; theo kinh luận là cái được chứng ngộ |
| Báo thân | Saṃbhogakāya | Thân viên mãn, là "quả báo" tốt đẹp của vô lượng công hạnh; có hình tướng trang nghiêm | Theo kinh Đại thừa, các vị Bồ Tát ở địa vị cao thấy được |
| Ứng thân, hoá thân | Nirmāṇakāya | Thân hiện ra ứng với căn cơ chúng sinh để giáo hoá, có sinh có diệt | Người thường thấy được, như người thời ấy gặp Đức Phật Thích-ca |
Có sách phân biệt ứng thân và hoá thân thành hai, tạo ra cách chia bốn thân hoặc nhiều hơn; có sách gộp làm một. Người mới chỉ cần nắm ba thân theo cách chia phổ biến nhất.
Lưu ý chữ "báo" trong báo thân không mang nghĩa trả nợ hay bị phạt như "quả báo" trong lời nói thường ngày, mà là kết quả tốt đẹp tương ứng với công phu tu tập.
Ví dụ mặt trăng: cách giảng quen thuộc nhất
Để người nghe dễ hình dung, nhiều thầy giảng dùng hình ảnh mặt trăng. Bản thể của mặt trăng, cái tự nó là, được ví với pháp thân. Ánh sáng tròn đầy, rực rỡ của mặt trăng được ví với báo thân. Bóng trăng in dưới mặt nước ở khắp nơi, ao nhỏ hay sông lớn, chỗ nào có nước lặng là có bóng trăng, được ví với ứng thân.
Hình ảnh này giải thích một ý quan trọng: bóng trăng xuất hiện ở nhiều nơi, có lúc tan khi nước động, nhưng mặt trăng không vì thế mà mất. Tương tự, Đức Phật lịch sử sinh ra, giảng dạy rồi nhập Niết-bàn, nhưng theo học thuyết tam thân thì chân lý Ngài giác ngộ không sinh không diệt. Nước lặng là điều kiện để bóng hiện; theo cách giảng này, tâm người tu lắng yên là điều kiện để "thấy" Phật.
Đây là một ví dụ giảng dạy, không phải định nghĩa chính xác. Ví dụ nào cũng có chỗ khập khiễng: pháp thân không phải một vật thể ở xa như mặt trăng. Các thầy thường dùng ví dụ để mở cửa, rồi nhắc người nghe đừng bám vào hình ảnh.
Học thuyết tam thân hình thành thế nào
Trong kinh Pali đã có những câu được nhiều người dẫn như hạt mầm của ý pháp thân. Kinh kể chuyện một vị tỳ kheo tên Vakkali rất muốn được ngắm nhìn thân tướng Đức Phật, và Ngài dạy, đại ý, rằng ngắm thân xác hư hoại này có ích gì, ai thấy Pháp là thấy Như Lai. Câu này cho thấy từ rất sớm, người học Phật đã được hướng từ hình tướng sang giáo pháp.
Học thuyết ba thân với tên gọi và cấu trúc đầy đủ được hệ thống hoá trong các luận của Đại thừa, đặc biệt là trường phái Du-già hành (Duy thức), vào khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên. Từ đó nó trở thành nền tảng chung của Phật giáo Bắc truyền, rồi đi vào nghi thức tụng niệm, kiến trúc và cách bài trí chùa.
Một lý do khiến học thuyết này phát triển là câu hỏi của người đời sau: Đức Phật đã nhập Niết-bàn, vậy Ngài ở đâu, chúng ta có còn liên hệ được với Ngài không? Tam thân trả lời bằng cách phân biệt: thân lịch sử đã diệt, nhưng chân lý thì không, và cái viên mãn của sự giác ngộ vẫn có thể được cảm nhận qua tu tập.
Tam thân trong tự tánh: cách giảng của Thiền tông
Thiền tông, vốn nhấn mạnh việc quay vào tâm mình, có cách giảng tam thân rất riêng. Pháp Bảo Đàn Kinh ghi lời Lục tổ Huệ Năng dạy rằng ba thân Phật có sẵn trong tự tánh của mỗi người. Đại ý: tánh vốn thanh tịnh là pháp thân; trí sáng suốt từng niệm là báo thân; mỗi ý nghĩ thiện ác hiện ra là hoá thân, nghĩ thiện thì như hoá ra cõi lành, nghĩ ác thì như hoá ra cõi khổ.
Cách giảng này chuyển tam thân từ một học thuyết về Phật thành một lời nhắc cho người tu. Thay vì hỏi Phật có mấy thân, người học được mời xem tâm mình ngay lúc này đang "hoá" ra điều gì. Một cơn giận là một lần hoá thân vào cõi nóng bức; một lúc kiên nhẫn là một lần hoá thân vào cõi mát.
Hai cách giảng, theo kinh luận và theo Thiền, không loại trừ nhau. Các sách giáo lý thường trình bày cách thứ nhất trước để người học nắm khái niệm, rồi mới giới thiệu cách thứ hai như một chiều sâu trong thực hành. Nếu thấy hai cách mâu thuẫn, đó là lúc nên đem câu hỏi đến hỏi chư tăng, ni.
Học thuyết tam thân trả lời những câu hỏi nào của người đọc kinh
Người mới đọc kinh Đại thừa thường gặp những đoạn làm mình bối rối: Đức Phật được mô tả giảng pháp trên núi Linh Thứu trước vô số Bồ Tát và chư thiên, ánh sáng toả khắp các cõi, hay phẩm Như Lai Thọ Lượng trong kinh Pháp Hoa nói rằng thọ mạng của Phật là vô lượng. Trong khi đó, sách sử lại nói Đức Phật Thích-ca nhập Niết-bàn ở Câu-thi-na khi khoảng tám mươi tuổi. Hai cách kể ấy đặt cạnh nhau thì nghe như mâu thuẫn.
Học thuyết tam thân là chìa khoá mà truyền thống Đại thừa dùng để đọc các đoạn này. Cuộc đời tám mươi năm là ứng thân, hiện ra trong lịch sử cho con người thấy được. Những cảnh giới rực rỡ trong kinh thường được hiểu là báo thân, cảnh của bậc tu chứng cao. Còn "thọ mạng vô lượng" chỉ pháp thân, chân lý không sinh không diệt. Đọc theo khung này, người học không cần chọn giữa sử và kinh, mà hiểu mỗi bên nói về một phương diện.
Tam thân cũng giúp hiểu vì sao Phật tử Bắc tông nói Phật "vẫn đang có mặt" mà không mâu thuẫn với việc Ngài đã nhập diệt. Câu nói ấy chỉ pháp thân, không có nghĩa Đức Phật lịch sử đang sống ở một nơi nào đó. Phân biệt được như vậy sẽ tránh được hai cực: coi Đức Phật chỉ là một nhân vật đã qua, hoặc biến Ngài thành một vị thần ban phát. Các sách học thuật thì đọc những đoạn kinh này theo hướng lịch sử văn bản; đó là một cách đọc khác, có giá trị riêng, và không nhất thiết đối nghịch với cách đọc của người tu.
Tam thân và Phật giáo Nam truyền
Không có học thuyết ba thân. Phật giáo Nam truyền không dùng khung tam thân. Đức Phật được hiểu chủ yếu là con người lịch sử đã giác ngộ và nhập Niết-bàn; sau đó người học nương tựa vào Pháp và Luật Ngài để lại.
Nhưng có chữ "pháp thân". Trong kinh Pali, chữ dhammakāya có xuất hiện ở vài chỗ, theo cách hiểu phổ biến của các luận sư Nam truyền là chỉ thân giáo pháp, tức tập hợp lời dạy và phẩm chất giác ngộ của Đức Phật, không phải một thực thể siêu hình.
Khác cách nói, gần nhau ở ý. Cả hai truyền thống đều đồng ý rằng điều quý nhất ở Đức Phật không phải thân tướng mà là giáo pháp và sự giác ngộ. Khác biệt nằm ở chỗ Đại thừa phát triển ý ấy thành một hệ thống siêu hình, còn Nam truyền giữ ở mức đơn giản hơn.
Không cần xếp bên nào sâu hơn. Người học theo chùa nào thì học theo cách trình bày của truyền thống ấy trước. So sánh chỉ để hiểu, không để kết luận ai đúng hơn.
Những chỗ hay hiểu nhầm
Nghĩ ba thân là ba vị Phật khác nhau. Ba danh hiệu Tỳ-lô-giá-na, Lô-xá-na, Thích-ca trong nghi thức tụng niệm không phải ba nhân vật riêng, mà là ba phương diện của cùng sự giác ngộ, theo cách trình bày của Đại thừa. Cũng có kinh luận trình bày khác, nhưng ý "ba mà một" là ý phổ biến.
Nhầm tam thân với Tam thế Phật hay Tam tôn. Tam thế Phật là chư Phật ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai. Tam tôn là bộ ba tượng như A Di Đà cùng hai vị Bồ Tát. Tam thân là học thuyết về các phương diện của Phật. Ba khái niệm khác nhau, dù đều có chữ "tam".
Nghĩ pháp thân là một vị thần ở trên trời. Pháp thân trong kinh luận không có hình tướng và không ở nơi chốn nào. Hình dung pháp thân như một đấng ngự trên cao là đem quan niệm thần linh phổ biến vào, không đúng với ý kinh.
Nghĩ học tam thân để cầu được Phật hiện ra. Một số người nghe "ứng thân hiện ra theo căn cơ" rồi mong được thấy Phật hiện thân. Kinh điển phổ biến không dạy việc tu nhằm cầu thấy hình ảnh lạ; các thầy thường khuyên cẩn trọng với những lời kể như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ-lô-giá-na là vị Phật nào?
Tỳ-lô-giá-na (Vairocana, nghĩa là "chiếu sáng khắp nơi") là danh hiệu dùng cho pháp thân Phật trong nhiều truyền thống Đại thừa, nổi bật trong kinh Hoa Nghiêm và Mật giáo. Theo cách hiểu phổ biến, đây là biểu tượng của chân lý tràn khắp, không phải một nhân vật lịch sử.
Phật A Di Đà thuộc thân nào trong tam thân?
Nhiều sách Đại thừa xếp Phật A Di Đà ở cõi Tây phương Cực Lạc vào báo thân, vì đó là thân viên mãn thành tựu từ các đại nguyện. Tuy vậy các tông phái có cách lý giải khác nhau; nếu bạn theo pháp môn Tịnh độ, nên hỏi chư tăng ở chùa mình về cách hiểu của truyền thống.
Người theo Nam tông có tụng danh hiệu ba thân không?
Thường là không, vì Nam truyền không dùng học thuyết tam thân. Kinh tụng Nam truyền ca ngợi Đức Phật bằng các đức hiệu như bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, Minh Hạnh Túc. Đây là khác biệt về truyền thống, không phải thiếu sót của bên nào.
Hiểu tam thân thì giúp gì cho việc đi chùa?
Hiểu tam thân giúp bạn biết lạy tượng Phật là tưởng nhớ và hướng về sự giác ngộ, không phải cầu xin một bức tượng. Nó cũng giải thích vì sao các chùa Bắc tông nói "Phật ở trong tâm" mà vẫn trang nghiêm điện thờ.
Có phải ai tu đến đâu cũng thấy được báo thân Phật?
Theo kinh Đại thừa, báo thân là cảnh giới của các vị Bồ Tát ở địa vị rất cao. Người mới học không nên mong cầu hay tự nhận đã thấy. Các thầy giảng thường nhắc rằng thấy Pháp, tức hiểu và sống theo lời dạy, mới là điều quan trọng.