Năm giới (ngũ giới) là năm điều người Phật tử tại gia tự nguyện giữ: không sát sinh, không lấy của không cho, không tà dâm, không nói dối và không dùng chất gây say. Đây là nền đạo đức tối thiểu mà mọi truyền thống Phật giáo, từ Nam truyền đến Bắc truyền, đều trao cho người cư sĩ, thường ngay trong lễ quy y Tam bảo.
Năm giới không phải năm điều cấm do một đấng nào ban xuống kèm hình phạt. Trong cách hiểu phổ biến của nhà Phật, giới là lời hứa mình tự đặt ra để bớt làm khổ người khác và bớt làm khổ chính mình. Bài này đi qua nội dung từng giới, lý do giới tồn tại, cách giới được đo bằng tác ý, và những chỗ người mới hay hiểu lệch. Đây là kiến thức nhập môn; muốn hiểu sâu và giữ cho đúng với hoàn cảnh riêng, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Năm giới gồm những điều gì
Tên gọi của từng giới trong tiếng Việt có nhiều cách dịch, nhưng nội dung cốt lõi ở các truyền thống gần như trùng nhau. Bản Pali dùng cấu trúc "con xin học giữ điều tránh xa…", tức là người giữ giới nhận một bài học, không phải nhận một mệnh lệnh:
- Không sát sinh: tránh cố ý lấy đi mạng sống của chúng sinh, từ con người đến loài vật.
- Không trộm cắp: dịch sát nghĩa là "không lấy của không được cho", rộng hơn hành vi trộm thông thường, gồm cả lừa đảo, chiếm giữ, gian lận.
- Không tà dâm: với người tại gia, đây là giữ đời sống tình cảm đúng đắn, chung thuỷ, không làm tổn hại người khác qua quan hệ thân xác. Giới này không cấm hôn nhân.
- Không nói dối: không cố ý nói sai sự thật để người khác tin điều không thật.
- Không dùng chất say: tránh rượu và các chất làm tâm buông lung, mất tỉnh táo, vì tỉnh táo là chỗ dựa để giữ bốn giới kia.
Bốn giới đầu nhắm vào những hành vi mà gần như nền văn hoá nào cũng coi là gây hại. Giới thứ năm hơi khác: uống một chén rượu tự nó chưa làm hại ai, nhưng nó mở cửa cho các hành vi gây hại. Vì vậy các luận giải xếp giới này vào nhóm giới có tính phòng hộ, sẽ nói rõ hơn ở bài riêng về giới không dùng chất say.
Vì sao đạo Phật có giới
Trong giáo lý, giới không đứng một mình. Nó là phần đầu của ba môn học giới, định, tuệ. Lý lẽ đơn giản: một người đang sống trong lo sợ bị phát hiện, trong ân hận vì đã lừa dối, trong hỗn loạn của cơn say thì rất khó có một cái tâm yên để nhìn rõ bản thân. Giữ giới trước hết là dọn chỗ cho tâm được yên.
Lý do thứ hai nằm ở quan hệ với người khác. Các kinh thường mô tả người giữ giới là người mà xung quanh không phải đề phòng. Kinh Tăng Chi có bài kinh gọi năm giới là năm "đại thí", năm món quà lớn, đại ý: người không sát sinh là đang trao cho vô số chúng sinh sự không sợ hãi, không thù hận. Cách nhìn này lật ngược suy nghĩ thông thường rằng giữ giới là "mình chịu thiệt". Người giữ giới đang cho đi chứ không chỉ kiêng cữ.
Lý do thứ ba thuộc về giáo lý nghiệp: hành động có tác ý để lại dấu vết trong tâm, tạo thành thói quen, tính cách và hoàn cảnh về sau. Giới là cách chủ động chọn những dấu vết lành. Phần này nên hiểu như giáo lý về trách nhiệm với hành động của chính mình, không phải lời doạ rằng ai phạm giới sẽ gặp chuyện xấu.
Bài kệ quen thuộc mà nhiều chùa gọi là lời dạy chung của chư Phật, có trong kinh Pháp Cú, đại ý là: không làm các điều ác, làm các điều lành, giữ tâm ý trong sạch. Năm giới là phần cụ thể nhất của vế đầu tiên.
Ý nghĩa từng giới nhìn từ phía người khác
Giới thứ nhất bảo vệ sự sống. Mọi loài đều sợ đau, sợ chết. Đây là lý lẽ được kinh Pháp Cú nêu, đại ý: lấy mình làm ví dụ thì không giết, không bảo người khác giết. Giới không sát sinh vì thế gắn với lòng từ, không chỉ là một điều kiêng.
Giới thứ hai bảo vệ thành quả lao động. Tài sản của một người là mồ hôi, thời gian, có khi là cả đời dành dụm của họ. Không lấy của không cho là tôn trọng những thứ đó, và cũng là điều kiện để một cộng đồng tin nhau, buôn bán với nhau.
Giới thứ ba bảo vệ gia đình và thân thể. Phản bội, cưỡng ép, lợi dụng trong quan hệ thân xác gây ra những vết thương lâu lành nhất. Giới này giữ cho lòng tin trong gia đình không bị phá vỡ và giữ cho thân thể của người khác được tôn trọng.
Giới thứ tư bảo vệ lòng tin. Lời nói là sợi dây nối người với người. Một lời nói dối có thể nhỏ, nhưng khi người khác phát hiện, mọi lời nói thật về sau cũng bị nghi ngờ. Giữ giới này là giữ giá trị cho lời của chính mình.
Giới thứ năm bảo vệ sự tỉnh táo. Nhiều chuyện đau lòng xảy ra không phải vì người ta xấu, mà vì lúc đó người ta không còn làm chủ mình. Giữ đầu óc tỉnh táo là giữ cho bốn giới kia khỏi bị phá trong một phút buông lung.
Giới được đo bằng tác ý, không đo bằng tai nạn
Một điểm then chốt của đạo đức nhà Phật là đặt trọng tâm vào tác ý, tức ý định dẫn tới hành động. Các luận giải phổ biến phân tích mỗi giới thành vài yếu tố. Ví dụ với giới sát sinh, cần có một chúng sinh, mình biết đó là chúng sinh, có ý muốn giết, có hành động giết và chúng sinh ấy chết. Thiếu ý muốn giết thì không thành phạm giới theo nghĩa đầy đủ.
Điều này có hệ quả rất đời thường. Một người lái xe cẩn thận mà vô tình cán phải con vật lao ra đường không phải là người phá giới sát sinh theo nghĩa đó, dù họ có thể thấy buồn và muốn hồi hướng cho con vật. Một người nhầm lẫn nói sai một con số, khi biết thì đính chính, không phải là người nói dối. Ngược lại, một lời nói đúng sự thật về mặt chữ nghĩa nhưng được sắp xếp để người nghe hiểu sai thì vẫn mang tinh thần của lời nói dối.
Hiểu như vậy giúp người giữ giới tránh hai thái cực. Một là dằn vặt quá mức vì những điều ngoài ý mình. Hai là tự cho mình sạch chỉ vì không trực tiếp ra tay, trong khi chính mình xúi giục hay bày ra việc ấy. Trong nhiều cách giảng, bảo người khác làm thay cũng được tính là có phần của mình.
Cũng vì đo bằng tác ý, giới không phải là bảng điểm để người này chấm người kia. Chỉ người trong cuộc mới biết ý mình lúc đó. Việc của người giữ giới là soi mình, không phải soi người.
Những chỗ hay hiểu sai về năm giới
"Đã quy y thì bắt buộc giữ đủ năm giới ngay lập tức." Nhiều luận giải Bắc truyền nói đến các mức nhận giới: nhận một giới, vài giới hoặc đủ cả năm, tuỳ sức mình. Nhiều chùa ở Việt Nam vẫn hỏi người quy y giữ được giới nào thì nhận giới đó. Giới là bước tập, không phải kỳ thi đỗ hay trượt.
"Giữ giới thì phải ăn chay." Năm giới không có điều nào nói về ăn chay. Ăn chay là một thực hành được nhiều truyền thống Bắc truyền khuyến khích vì lòng từ, nhưng nó là chuyện khác với giới không sát sinh. Phần này có bài riêng.
"Lỡ phạm giới là hết, không giữ lại được." Các truyền thống đều có cách để người giữ giới nhìn lại và bắt đầu lại, như sám hối, phát nguyện lại, thọ giới lại. Tinh thần chung là thấy lỗi để sửa, không phải mang tội cả đời.
"Giới chỉ là chuyện kiêng, không làm gì là đủ." Mặt sau của mỗi giới là một đức tính cần nuôi: lòng từ ở giới thứ nhất, rộng rãi ở giới thứ hai, chung thuỷ ở giới thứ ba, chân thật ở giới thứ tư, tỉnh thức ở giới thứ năm.
"Người không quy y thì không cần biết năm giới." Năm giới gần với chuẩn mực đạo đức chung của con người. Nhiều người không theo đạo vẫn thấy năm điều này hợp lý. Hiểu chúng không đòi hỏi phải đổi niềm tin.
Năm giới đứng ở đâu trong cả con đường tu tập
Năm giới là nấc đầu tiên trong một chuỗi giới mở rộng dần. Người tại gia muốn sống giản dị hơn trong một ngày một đêm có thể thọ tám giới. Người xuất gia làm sa di giữ mười giới. Tỳ kheo, tỳ kheo ni giữ giới cụ túc với số điều lớn hơn nhiều. Tất cả đều có năm giới làm lõi.
Năm giới cũng có họ hàng gần là Thập thiện, mười điều lành về thân, lời nói và ý nghĩ. Thập thiện không có điều về chất say nhưng mở rộng thêm sang lời nói hai lưỡi, lời độc ác, lời thêu dệt và cả ba trạng thái của ý: tham, sân, tà kiến. Nếu năm giới là hàng rào cho hành động, Thập thiện kéo việc tu tập vào tận trong suy nghĩ.
Trong Bát chánh đạo, năm giới nằm gọn trong ba chi chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, thuộc nhóm giới. Từ đó nhìn ra, năm giới không phải toàn bộ đạo Phật, nhưng là cái nền. Một ngôi nhà có thể đẹp ở mái và cửa sổ, nhưng nền lún thì chẳng giữ được gì lâu.
Những kết nối này giải thích vì sao các vị thầy thường khuyên người mới học giới trước khi bàn đến những giáo lý cao xa. Hiểu tánh Không mà vẫn lừa dối người thân thì hiểu ấy chưa đi vào đời.
Giới, pháp luật và đạo đức xã hội khác nhau ở đâu
Năm giới có nhiều điểm trùng với pháp luật và chuẩn mực xã hội, nhưng ba thứ này vận hành theo cách khác nhau. Bảng dưới so sánh ở mức khái quát:
| Khía cạnh | Năm giới | Pháp luật | Đạo đức xã hội |
|---|---|---|---|
| Ai đặt ra | Người giữ giới tự nguyện nhận, theo lời dạy trong kinh | Nhà nước ban hành | Hình thành qua phong tục, dư luận |
| Áp dụng cho ai | Người đã nhận giới | Mọi công dân, người cư trú | Thành viên cộng đồng |
| Đo cái gì | Tác ý và hành động | Hành vi và hậu quả có chứng cứ | Hình ảnh, cách cư xử |
| Khi vi phạm | Tự nhìn lại, sám hối, phát nguyện lại | Chế tài theo quy định | Bị chê trách, mất uy tín |
| Phạm vi | Cả những việc nhỏ luật không đụng tới, như nói dối vặt | Những việc gây hại đủ mức pháp luật can thiệp | Thay đổi theo vùng, thời đại |
Nhìn bảng sẽ thấy giới đòi hỏi cao hơn luật ở nhiều chỗ, như lời nói dối vặt không ai kiện. Nhưng giới không thay thế luật: người giữ giới vẫn phải làm đúng nghĩa vụ pháp lý, và một hành vi phạm luật không vì lý do tôn giáo mà được miễn. Giới cũng không phải công cụ để phán xét người không theo đạo. Câu hỏi cụ thể về hoàn cảnh riêng của bạn, ví dụ nghề nghiệp hay chuyện gia đình, nên đem hỏi chư tăng, ni nơi mình quy y.
Câu hỏi thường gặp
Năm giới và ngũ giới có phải là một không?
Là một. "Ngũ giới" là cách gọi Hán Việt, "năm giới" là cách gọi thuần Việt. Cả hai đều chỉ năm điều người Phật tử tại gia tự nguyện giữ: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng chất say.
Chưa quy y có giữ năm giới được không?
Được. Năm giới là những chuẩn mực đạo đức mà ai cũng có thể tự giữ. Quy y và thọ giới trước Tam bảo là một cam kết chính thức, có cộng đồng và vị thầy nâng đỡ, nhưng việc sống theo năm điều lành này không đòi hỏi phải qua nghi lễ nào trước.
Có thể nhận một vài giới thay vì cả năm không?
Nhiều luận giải Bắc truyền và nhiều chùa ở Việt Nam chấp nhận người quy y nhận những giới mình giữ được trước rồi tập dần. Cách làm cụ thể khác nhau giữa các chùa và các vị thầy, nên bạn hỏi trước buổi lễ quy y.
Lỡ phạm giới thì có phải quy y lại từ đầu không?
Phần lớn các truyền thống không đòi hỏi quy y lại vì một lần lỡ phạm. Người giữ giới thường được khuyên nhìn lại, sám hối và phát nguyện giữ lại. Cách sám hối và việc có cần thọ lại giới hay không tuỳ truyền thống, nên hỏi vị thầy của mình.
Năm giới có giống những điều răn của các tôn giáo khác không?
Có vài điểm gặp nhau như không giết người, không trộm cắp, không ngoại tình, không làm chứng dối, vì đó là những chuẩn mực đạo đức phổ biến của loài người. Khác biệt nằm ở cách hiểu nguồn gốc và cách giữ, mỗi tôn giáo có giáo lý riêng, nên so sánh chỉ nên dừng ở mức tham khảo, tôn trọng mọi bên.
Trẻ em có cần giữ năm giới không?
Không có quy định bắt buộc trẻ em giữ giới. Nhiều gia đình kể chuyện, làm gương để con hiểu dần những giá trị như thương loài vật, không lấy đồ của bạn, nói thật. Điều quan trọng là không ép, không doạ con bằng quả báo.