Kinh Tăng Chi có một bài kinh ngắn nêu năm nghề buôn bán mà người cư sĩ được khuyên không làm: buôn bán vũ khí, buôn bán người, buôn bán thịt (theo cách hiểu phổ biến là nuôi bán con vật để giết thịt), buôn bán chất say và buôn bán chất độc. Đây là phần cụ thể nhất của lời dạy về kiếm sống chân chính dành cho người tại gia.
Danh sách này hay được nhắc nhưng ít khi được giải kỹ, nên dễ bị dùng sai: hoặc thành lời lên án người đang làm nghề, hoặc bị gạt đi vì "thời nay khác rồi". Bài này giải từng nghề theo lời kinh và các cách hiểu hiện nay, so với những điều nhà Phật gọi là tà mạng, và bàn cách người đang làm những nghề ấy có thể nhìn lời kinh. Mọi quyết định về nghề nghiệp là của bạn và gia đình; khi phân vân, hãy trò chuyện với chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Năm nghề trong kinh và cách hiểu hôm nay
Bài kinh rất ngắn, chỉ nêu tên năm nghề. Cách hiểu dưới đây là cách các vị giảng và các bản chú giải thường trình bày; có điểm vẫn còn ý kiến khác nhau:
| Nghề trong kinh (đại ý) | Cách hiểu phổ biến | Vì sao bị khuyên tránh |
|---|---|---|
| Buôn bán vũ khí | Sản xuất, buôn bán khí giới dùng để giết hại | Trực tiếp tạo phương tiện cho việc giết |
| Buôn bán người | Mua bán con người; ngày nay là buôn người, cưỡng bức lao động | Tước đoạt tự do và phẩm giá của người khác |
| Buôn bán thịt | Nuôi để bán con vật cho việc giết thịt; nhiều bản hiểu là buôn bán con vật sống để giết | Gắn trực tiếp với giới sát |
| Buôn bán chất say | Nấu, buôn bán rượu và chất gây nghiện | Tạo điều kiện cho buông lung, gắn với giới thứ năm |
| Buôn bán chất độc | Chất dùng để giết hại, đầu độc | Gây chết chóc, tổn hại sức khoẻ |
Có thể thấy năm nghề này đều gắn với các giới: vũ khí, thịt, chất độc gắn với giới sát; buôn người gắn với sự tước đoạt; chất say gắn với giới thứ năm. Lời kinh vì thế không phải danh sách tuỳ hứng, mà là sự mở rộng tinh thần năm giới sang chuyện mưu sinh: không kiếm sống bằng cách tạo ra phương tiện cho người khác gây hại.
Bài kinh nói với người cư sĩ, tức người theo đạo muốn sống theo lời dạy, không phải lệnh cấm áp lên mọi người. Ngoài ra, buôn người, buôn ma tuý, buôn vũ khí trái phép còn là tội phạm theo pháp luật, không phải chuyện riêng của giới.
Vì sao lời Phật dạy nhiều đến người buôn bán
Đọc kinh điển sẽ thấy giới thương nhân có mặt rất sớm quanh Đức Phật. Theo truyền thống kể lại, hai người cư sĩ đầu tiên quy y sau khi Ngài thành đạo là hai anh em lái buôn Đề-vị và Ba-lợi, khi họ đi ngang qua và dâng thức ăn. Ông Cấp Cô Độc, người dâng tịnh xá Kỳ Viên, là một thương nhân giàu có. Bà Tỳ-xá-khư, một trong những nữ cư sĩ nổi tiếng nhất, xuất thân từ gia đình giàu có.
Bối cảnh đó giải thích vì sao kinh dành cho người tại gia nói khá nhiều về làm ăn: cách kiếm tiền, cách giữ tiền, cách dùng tiền, cách đối xử với người làm công. Đạo Phật thời ấy không đứng ngoài đời sống kinh tế, mà đưa ra những nguyên tắc để người buôn bán vừa làm ăn được vừa sống ngay thẳng.
Năm nghề nên tránh vì thế không phải lời từ chối thương mại, mà là ranh giới đặt ra bên trong một thái độ cởi mở với việc làm ăn. Ngoài ranh giới ấy, lời kinh để rộng cho người tại gia chọn nghề theo khả năng và hoàn cảnh.
Với người làm kinh doanh hôm nay, đọc những bài kinh này giúp thấy rằng làm ăn và tu học không phải hai con đường loại trừ nhau, miễn là biết đâu là chỗ dừng.
Vì sao lời kinh nói "buôn bán" chứ không chỉ "làm"
Một chi tiết đáng chú ý: lời kinh dùng chữ chỉ việc buôn bán, kinh doanh, tức lấy những thứ ấy làm nguồn lợi. Các vị giảng hay giải thích rằng điểm cốt lõi là cố ý kiếm lời từ việc tạo ra phương tiện gây hại. Đây là lý do có những phân biệt tinh tế khi áp vào đời sống hôm nay.
Ví dụ, người làm trong lực lượng bảo vệ an ninh mang vũ khí để bảo vệ người khác có giống người buôn bán vũ khí không? Người bán thuốc trừ sâu cho nông dân có giống người buôn chất độc không? Người làm dược sĩ bán thuốc mà dùng quá liều thì độc có giống không? Những câu hỏi này không có câu trả lời sẵn trong kinh, và mỗi vị thầy có cách giảng riêng.
Nguyên tắc chung mà nhiều vị nhắc là xem mục đích chính của công việc và cách mình làm. Công việc nhằm bảo vệ, chữa bệnh, sản xuất lương thực, làm với sự cẩn trọng để giảm hại, khác với công việc lấy chính sự gây hại làm sản phẩm.
Bởi vì có nhiều vùng xám như vậy, bài này không đưa ra phán quyết cho từng nghề cụ thể. Người đang băn khoăn nên mô tả rõ công việc của mình với một vị thầy để được hướng dẫn hợp hoàn cảnh.
Tà mạng của người xuất gia: một danh sách khác
Bên cạnh năm nghề buôn bán dành cho người tại gia, kinh luật còn nói đến những cách kiếm sống không chân chính của người xuất gia, gọi là tà mạng. Bắc truyền hay liệt kê năm loại, đại ý:
- Giả làm ra vẻ đặc biệt để được cúng dường, như làm bộ khổ hạnh, đạo mạo khác thường.
- Tự khoe công đức, khả năng của mình để người khác kính phục mà cúng dường.
- Xem tướng, bói toán, đoán việc lành dữ để lấy lợi.
- Lớn tiếng ra oai khiến người khác sợ mà cúng dường.
- Kể lể lợi lộc mình đã nhận ở nơi khác để khơi lòng người cúng thêm.
Danh sách này có giá trị với người tại gia ở chỗ giúp nhận ra những biểu hiện không đúng tinh thần nhà Phật khi gặp: ai đó khoe khả năng đặc biệt, phán lành dữ, doạ nạt để người khác chi tiền. Kinh điển đã nêu những việc ấy là không chân chính từ rất sớm. Tuy vậy, dùng danh sách này để soi chính mình và để cẩn trọng, không phải để tự ý phán xét một vị tu sĩ cụ thể; khi có điều bất thường, có thể trao đổi với ban trị sự, các vị trụ trì có trách nhiệm.
Kiếm tiền chân chính không phải là xấu
Có người hiểu lời dạy về nghề nghiệp như thể đạo Phật coi thường tiền bạc, khuyên người tại gia nghèo cho thanh tịnh. Kinh điển không nói vậy. Kinh Tăng Chi có bài kinh Đức Phật nói với ông Cấp Cô Độc, một thương nhân giàu có, về bốn niềm vui của người tại gia, đại ý: vui vì có tài sản kiếm được bằng sức lao động chân chính, vui vì được hưởng dùng tài sản ấy và làm việc lành, vui vì không mắc nợ, và vui vì sống không có lỗi lầm. Bài kinh xếp niềm vui không lỗi lầm là quý nhất.
Thứ tự này cho thấy cách nhìn cân bằng: của cải là niềm vui chính đáng, nhưng nó không được đổi bằng lỗi lầm. Năm nghề buôn bán nên tránh chính là những con đường làm ra tiền mà mất đi niềm vui thứ tư.
Nhiều vị thầy cũng nhắc rằng chân chính không chỉ nằm ở chọn ngành, mà ở cách làm ngành ấy: trung thực về hàng hoá, đối xử tử tế với người làm công, không làm hại môi trường sống của người khác. Một nghề bình thường làm theo lối gian dối vẫn đi lệch tinh thần lời kinh.
Không có bài kinh nào hứa rằng làm nghề chân chính thì sẽ giàu. Lời dạy chỉ nói rằng kiếm sống như vậy thì sống không phải hối tiếc.
Với người đang làm một trong những nghề này
Lời kinh là hướng đi, không phải bản án. Nhiều gia đình Việt Nam sống bằng chăn nuôi, nấu rượu truyền thống, bán quán, từ trước khi biết đến bài kinh này. Các vị thầy thường nói rõ: người làm nghề vẫn quy y được, vẫn giữ những giới mình giữ được.
Làm nghề với tinh thần giảm hại. Ví dụ: người chăn nuôi không hành hạ con vật; người bán rượu không bán cho trẻ vị thành niên, không ép khách uống; người bán hoá chất nông nghiệp hướng dẫn dùng đúng cách, an toàn. Đây là những bước ai cũng làm được ngay.
Chuyển đổi khi có điều kiện. Một số người chọn chuyển nghề dần dần khi gia đình đủ khả năng. Đó là lựa chọn đáng quý, nhưng không ai nên bị ép hay bị dằn vặt vì chưa làm được.
Không phán xét người khác. Người giữ giới không có tư cách lên án hàng thịt đầu ngõ hay quán rượu bên đường. Lời kinh là để mỗi người tự soi chính mình.
Hỏi riêng khi phân vân. Hoàn cảnh mỗi người khác nhau: nợ nần, con nhỏ, tuổi tác, tay nghề. Một cuộc trò chuyện với vị thầy hiểu mình có ích hơn mọi bài viết chung.
Những nghề thời nay mà kinh không nhắc đến
Bài kinh ra đời trong xã hội nông nghiệp và thương mại Ấn Độ cổ, nên không thể nêu những nghề mới. Người hôm nay hay hỏi về các công việc như viết quảng cáo, làm trong ngành giải trí, làm trong công ty có sản phẩm gây tranh cãi về sức khoẻ, lập trình phần mềm cho các mục đích khác nhau.
Không có danh sách chính thức cho những nghề này. Các vị giảng thường gợi ý dùng chính lý lẽ của năm nghề trong kinh làm phép thử: công việc của mình có tạo ra phương tiện trực tiếp cho việc giết hại, tước đoạt tự do, gây nghiện, đầu độc người khác không; công việc có đòi hỏi mình lừa dối không.
Phép thử ấy không cho ra câu trả lời có hay không cho mọi trường hợp, nhưng giúp người làm nghề nhìn rõ hơn phần nào trong công việc của mình còn hợp với giới, phần nào cần điều chỉnh. Nhiều người thấy họ có thể thay đổi cách làm trong chính công việc hiện tại, như từ chối một dự án quảng cáo sai sự thật, mà không cần bỏ ngành.
Điều quan trọng là thành thật với chính mình và không vội vàng kết luận thay cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Bài kinh về năm nghề buôn bán nằm ở đâu?
Bài kinh nằm trong Tăng Chi Bộ, thuộc chương Năm pháp, thường được gọi là kinh Buôn bán. Đây là bài kinh rất ngắn, chỉ nêu tên năm nghề. Phần giải thích chi tiết đến từ các bản chú giải và các bài giảng về sau.
Mở quán nhậu có phải là buôn bán chất say không?
Theo cách hiểu phổ biến, bán rượu bia là một phần của nghề buôn bán chất say được nói trong kinh. Nhiều vị thầy vẫn nhận người làm nghề này quy y và khuyên làm với tinh thần giảm hại. Có nên chuyển nghề không là quyết định riêng, nên hỏi vị thầy hiểu hoàn cảnh của mình.
Làm trong quân đội, công an có phạm điều kinh dạy không?
Bài kinh nói về buôn bán vũ khí để kiếm lời, không nói về người làm nhiệm vụ bảo vệ. Câu hỏi về nghề nghiệp này có nhiều khía cạnh, các vị thầy có cách giảng khác nhau, nên hỏi trực tiếp chư tăng nơi mình sinh hoạt.
Bán thuốc trừ sâu có phải buôn bán chất độc không?
Đây là vùng xám. Nhiều vị giảng phân biệt chất dùng để giết hại hay đầu độc người với vật tư phục vụ sản xuất nông nghiệp. Dù vậy, hướng dẫn người mua dùng đúng cách, an toàn cho người và môi trường là việc nên làm theo tinh thần giảm hại.
Đầu bếp nhà hàng có vi phạm lời kinh về buôn bán thịt không?
Phần lớn cách hiểu cho rằng lời kinh nói về việc nuôi và bán con vật để giết thịt, không trực tiếp nói đến đầu bếp. Người làm bếp vẫn có thể tự cân nhắc theo giới sát. Câu hỏi cụ thể nên hỏi vị thầy của mình.