Bát phong, hay tám ngọn gió đời, là tám điều kiện mà kinh Phật gọi là "pháp thế gian": được và mất, có danh tiếng và không danh tiếng, chê và khen, vui và khổ. Theo kinh Tăng Chi, tám điều này xoay vần quanh mọi người, người học đạo hay không học đạo đều gặp; khác nhau là người hiểu được bản chất của chúng thì không để chúng thổi mình nghiêng ngả.
Tám ngọn gió ấy hiện ra rõ nhất ở nơi làm việc: được tăng lương rồi bị cắt thưởng, được sếp khen rồi bị đồng nghiệp nói xấu, dự án thành công rồi thất bại. Bài này giải nghĩa bát phong theo kinh, kể giai thoại quen thuộc về Tô Đông Pha và thiền sư Phật Ấn, rồi đưa giáo lý vào chuyện áp lực công việc và lòng đố kỵ. Phần dẫn kinh là đại ý theo bản dịch phổ biến. Nếu áp lực khiến bạn mất ngủ kéo dài, kiệt sức, buồn chán không dứt, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Tám ngọn gió gồm những gì
Trong tiếng Hán Việt, bát phong thường được gọi bằng tám chữ: lợi, suy, huỷ, dự, xưng, cơ, khổ, lạc. Các chữ này dịch từ tám pháp thế gian trong kinh Pali. Bảng dưới xếp thành bốn cặp đối nhau:
| Cặp | Chữ Hán Việt | Nghĩa | Ví dụ nơi làm việc (giả định) |
|---|---|---|---|
| Được – mất | Lợi – suy | Có thêm và mất đi lợi lộc, của cải | Được thưởng cuối năm; năm sau công ty cắt thưởng |
| Danh tiếng – không danh tiếng | Dự – huỷ | Được biết đến, có địa vị; và bị lu mờ, mất tiếng | Được đề bạt trưởng nhóm; rồi bị điều sang bộ phận khác |
| Khen – chê | Xưng – cơ | Được ca ngợi trước mặt; bị chê bai, chế giễu | Sếp khen trong cuộc họp; đồng nghiệp chê sau lưng |
| Vui – khổ | Lạc – khổ | Cảm giác dễ chịu và khó chịu nói chung | Một tuần suôn sẻ; một tuần dồn dập việc, ốm vặt |
Điều đáng chú ý là mỗi cặp luôn đi chung. Kinh không nói người tu sẽ chỉ gặp nửa dễ chịu; ngay cả Đức Phật cũng được khen và bị chê, được cúng dường và bị vu khống. Hiểu rằng gió thổi cả hai chiều là bước đầu để không bị cuốn đi.
Kinh Tăng Chi nói gì về tám pháp thế gian
Trong Tăng Chi Bộ, chương tám pháp, có bài kinh Đức Phật nói, đại ý: tám pháp thế gian này xoay vần theo thế gian, và thế gian cũng xoay vần theo tám pháp ấy. Người chưa học đạo khi được thì say mê, khi mất thì sầu khổ; được khen thì vui sướng, bị chê thì tức giận. Người đã học đạo cũng gặp đủ tám điều, nhưng suy ngẫm rằng những điều này đều vô thường, khổ, biến đổi, nên khi được không say, khi mất không sụp.
Bài kinh không bảo người ta đừng mong được, đừng vui khi được khen. Kinh tả cách người ta bị "chiếm giữ tâm": niềm vui khi được khen lớn đến mức lần sau bị chê thì đau gấp bội, vì mình đã đặt giá trị bản thân vào lời khen. Người hiểu tám pháp này vẫn vui khi được khen, chỉ là không treo cả con người mình lên đó.
Kinh Pháp Cú cũng có một câu kệ rất quen, đại ý: như tảng đá kiên cố không bị gió lay động, người trí không dao động trước khen và chê. Hình ảnh tảng đá trong gió vì thế thường được dùng để minh hoạ bát phong. Cần nói thêm: tảng đá không phải là sự vô cảm. Người trí trong kinh vẫn nghe, vẫn xét lời chê có đúng không để sửa; chỉ là không để nó làm mình mất thăng bằng.
Giai thoại Tô Đông Pha và một cái rắm
Giai thoại này không nằm trong kinh, mà được truyền lại trong văn học thiền Trung Hoa, nhưng đã thành câu chuyện quen thuộc nhất về bát phong. Đại thi hào Tô Đông Pha đời Tống thân với thiền sư Phật Ấn ở bên kia sông. Một hôm, ông làm bài thơ tự khen mình tu tập đã vững, trong đó có câu đại ý: tám ngọn gió thổi không lay động, ngồi vững trên toà sen vàng. Ông sai người mang sang cho thiền sư, chờ được khen.
Thiền sư đọc xong, phê hai chữ đại ý là "đánh rắm", rồi gửi trả. Tô Đông Pha nổi giận, lập tức chèo thuyền sang sông để hỏi tội. Đến nơi, ông thấy cửa đóng, bên ngoài dán mảnh giấy, đại ý: tám ngọn gió thổi không lay động, một cái rắm đã đưa qua sông. Tô Đông Pha hiểu ra, bật cười.
Câu chuyện vui nhưng sâu: người ta dễ tưởng mình đã vững khi đang ở chỗ yên gió. Chỉ một lời chê nhỏ đã đủ cho thấy mình còn bị thổi đi đến đâu. Ai đi làm cũng từng trải qua phiên bản của câu chuyện ấy: tự tin về bản báo cáo của mình, rồi một dòng góp ý ngắn của cấp trên khiến mình mất cả buổi chiều bực bội. Nhận ra điều đó không phải để tự trách, mà để biết mình đang đứng ở đâu.
Đức Phật cũng bị chê bai và vu khống
Người mới tìm hiểu đạo Phật đôi khi nghĩ một bậc giác ngộ hẳn chỉ được mọi người kính trọng. Kinh và chú giải lại kể nhiều lần Đức Phật đối diện với lời chê, lời vu khống. Những câu chuyện này thường được nhắc để cho thấy bát phong thổi đến cả người đã vượt qua nó:
- Chuyện cô Chiên-già: chú giải kinh Pháp Cú kể một người phụ nữ được nhóm đối địch xúi giục, giả làm người mang thai rồi đứng giữa hội chúng vu cho Đức Phật. Theo truyện, sự việc nhanh chóng bị lộ là dàn dựng.
- Chuyện Tôn-đà-lợi: kinh Phật Tự Thuyết kể một nữ du sĩ bị giết rồi xác bị giấu gần nơi chư tăng ở để đổ tội cho Tăng đoàn. Dân chúng đi đâu cũng mắng chư tăng. Đức Phật dặn, đại ý: tiếng ồn này sẽ không kéo dài, chỉ bảy ngày rồi qua. Theo kinh, sự thật về sau được làm rõ.
- Ở thành Kosambī: chú giải kể có người thuê kẻ khác đi theo chửi mắng Đức Phật. Ngài A-nan xin đi nơi khác. Đức Phật hỏi nếu đến đó cũng bị mắng thì sao, rồi nói Ngài sẽ chịu đựng lời mắng như con voi giữa trận chịu những mũi tên.
- Được cúng dường và bị bỏ đói: kinh cũng kể có mùa an cư Đức Phật và chư tăng gặp nạn đói, phải ăn lúa dành cho ngựa. Được và mất, như bát phong nói, đến với cả bậc Đạo sư.
Điểm chung của các câu chuyện là Đức Phật không vội thanh minh ầm ĩ, không trả đũa, nhưng cũng không bỏ mặc sự thật: Ngài để thời gian và sự việc làm sáng tỏ, và khi cần thì nói rõ. Người đi làm bị đồng nghiệp nói sai về mình có thể học thái độ ấy: bình tĩnh, làm rõ những gì cần làm rõ, phần còn lại để việc làm của mình trả lời.
Áp lực công việc nhìn qua bát phong
Tách việc khỏi lời khen chê. Một bản kế hoạch bị chê có thể vì nó còn yếu, cũng có thể vì người chê đang bực chuyện khác. Hỏi rõ góp ý cụ thể là gì, sửa phần đáng sửa, để lại phần cảm xúc. Đó là cách đứng như tảng đá mà vẫn lắng nghe.
Không đặt giá trị bản thân vào một cặp gió. Người chỉ thấy mình có giá trị khi được thăng chức sẽ sụp đổ khi bị điều chuyển. Giáo lý vô ngã, đã có bài riêng giải thích, nhắc rằng chức danh, lời khen đều là những thứ đến rồi đi, không phải là "mình".
Nỗ lực đúng chứ không nỗ lực quá sức. Chánh tinh tấn trong Bát chánh đạo là nỗ lực đúng hướng. Kinh có hình ảnh dây đàn: căng quá thì đứt, chùng quá thì không kêu. Làm việc đến kiệt sức không phải tinh tấn.
Chánh mạng cũng là giữ mình trước áp lực. Khi bị ép làm sai, như khai gian số liệu, lừa khách hàng, áp lực công việc chạm vào chánh mạng. Đây là lúc lời kinh giúp mình có điểm tựa để từ chối.
Biết lúc phải dừng. Áp lực kéo dài dẫn tới mất ngủ, đau đầu, buồn chán, tim đập nhanh là dấu hiệu cơ thể cần được chăm sóc. Gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý, nói chuyện với bộ phận nhân sự về khối lượng việc là những việc nên làm; giáo lý không thay được.
Đố kỵ: ngọn gió mình tự thổi vào lòng
Bát phong là gió từ bên ngoài; đố kỵ là cơn gió mình tự thổi khi thấy người khác được những gì mình muốn. Kinh Trường Bộ có bài kinh vị trời Đế Thích hỏi Đức Phật vì sao chúng sinh, dù muốn sống không thù hận, vẫn sống trong thù hận. Theo đại ý bản dịch phổ biến, Đức Phật trả lời: vì bị trói buộc bởi đố kỵ và keo kiệt.
Đối lại với đố kỵ, giáo lý nêu tâm hỷ, một trong bốn tâm vô lượng: vui với niềm vui của người khác. Chuyên mục phẩm chất tu tâm đã có bài giải nghĩa từ, bi, hỷ, xả; ở đây chỉ đặt tâm hỷ vào chỗ làm. Khi đồng nghiệp được thăng chức, thử dừng một nhịp trước khi nói câu "chắc nhờ quen biết". Thử nghĩ người ấy đã làm gì, đã thức bao nhiêu đêm. Tâm hỷ không bắt mình giả vờ vui; nó bắt đầu từ việc thôi tìm lý do để người khác không xứng đáng.
Lịch sử Tăng đoàn cũng có một câu chuyện về đố kỵ: theo kinh và luật tạng, Đề-bà-đạt-đa, người em họ của Đức Phật, vì muốn được tôn kính như Ngài mà nhiều lần tìm cách chia rẽ Tăng đoàn. Câu chuyện thường được kể để cho thấy đố kỵ, khi không được nhận ra, có thể đẩy một người đi xa đến đâu.
Ở chiều ngược lại, khi mình là người bị đố kỵ, lời dạy về chánh ngữ và tám ngọn gió đều dùng được: không khoe khoang để kích thêm, không đáp trả bằng lời cay nghiệt, làm tốt việc của mình. Nếu đố kỵ biến thành bắt nạt, quấy rối nơi làm việc, hãy ghi chép lại và báo với người có trách nhiệm.
Mấy câu hỏi để tự soi khi bị gió thổi
Khi gặp một chuyện được mất hay khen chê ở chỗ làm, có thể tự hỏi vài câu sau. Đây không phải bài tập thiền, chỉ là cách đưa giáo lý về bát phong vào một khoảnh khắc cụ thể:
- Ngọn gió nào đang thổi: được hay mất, khen hay chê, danh hay không danh, vui hay khổ?
- Cặp đối của nó là gì, và mình đã từng gặp nửa kia chưa? Lần trước nó đã qua thế nào?
- Trong chuyện này, phần nào là sự thật cần sửa, phần nào chỉ là cảm xúc của người khác?
- Nếu một năm sau nhìn lại, chuyện này còn lớn như bây giờ không?
- Mình có đang so sánh với ai không, và sự so sánh ấy có giúp gì cho việc mình làm?
- Việc nhỏ nhất mình làm được ngay bây giờ là gì?
Những câu hỏi này không giải quyết mọi áp lực, nhưng giúp tạo một khoảng dừng giữa cơn gió và phản ứng của mình. Muốn tìm hiểu sâu hơn cách tu tập với tám pháp thế gian, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Bát phong gồm những gì?
Bát phong gồm tám điều xếp thành bốn cặp: lợi và suy (được và mất), huỷ và dự (mất tiếng và có tiếng), xưng và cơ (khen và chê), khổ và lạc. Trong kinh Pali chúng được gọi là tám pháp thế gian, xoay vần quanh mọi người dù có học đạo hay không.
Giai thoại Tô Đông Pha và Phật Ấn có thật không?
Đây là giai thoại trong văn học thiền Trung Hoa, được kể lại nhiều đời với chi tiết khác nhau, không nằm trong kinh điển. Nên đọc như một câu chuyện minh hoạ cho bát phong. Ý chính là người ta dễ tưởng mình đã vững cho tới khi gặp một lời chê nhỏ.
Không để khen chê lay động có phải là thờ ơ, mặc kệ không?
Không. Người không bị khen chê lay động vẫn lắng nghe, xét lời góp ý có đúng không để sửa. Điều khác là họ không để cảm xúc từ lời khen chê điều khiển hành động và lòng tự trọng của mình. Thờ ơ là không quan tâm; vững vàng là quan tâm mà không bị cuốn.
Muốn được thăng tiến có trái với đạo Phật không?
Không. Kinh khuyến khích người tại gia siêng năng làm ăn, giỏi nghề. Điều kinh nhắc là thăng tiến bằng con đường chân chính và không đặt hết giá trị bản thân vào chức danh, vì đó là những thứ có thể mất. Mong muốn tiến bộ khác với đố kỵ hay tham lam quá mức.
Làm sao bớt đố kỵ với đồng nghiệp?
Giáo lý gợi ý nuôi tâm hỷ, tức vui với điều tốt của người khác, bắt đầu từ việc thôi tìm lý do để người kia không xứng đáng. Nhìn vào công sức họ bỏ ra, và tập trung vào việc của mình. Nếu cảm giác ấy kéo dài và làm bạn khổ sở, nói chuyện với chuyên gia tâm lý cũng là một lựa chọn tốt.
Áp lực công việc đến mức nào thì nên gặp chuyên gia?
Khi bạn mất ngủ kéo dài, thường xuyên đau đầu, tim đập nhanh, mất hứng thú với mọi thứ, hoặc có ý nghĩ tiêu cực về bản thân. Đó là dấu hiệu cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Giáo lý giúp tâm vững hơn, không thay được điều trị.