Theo giáo lý nhà Phật, già và bệnh là một phần tự nhiên của đời người, không phải hình phạt; điều người tu tập có thể rèn là giữ cho tâm không bệnh khi thân đang bệnh, đồng thời vẫn chữa trị đầy đủ. Kinh kể Đức Phật dạy một ông lão ốm yếu như vậy, kinh cũng kể chính Ngài dùng thuốc, được thầy thuốc chữa trị, và tự tay tắm rửa cho một vị tỳ kheo bệnh không ai chăm.
Bài này đi qua các lời kinh về già và bệnh theo đại ý bản dịch phổ biến, đặt chúng cạnh những việc rất cụ thể: sống với bệnh mạn tính, chăm cha mẹ già, đối diện với sự yếu đi của chính mình. Giáo lý không thay y khoa: không bỏ thuốc, không bỏ tái khám, không thay chữa bệnh bằng tụng niệm. Mọi quyết định về điều trị cần bàn với bác sĩ; muốn tìm chỗ dựa tinh thần theo giáo lý, bạn có thể hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Già và bệnh trong giáo lý: một sự thật, không phải hình phạt
Trong Tứ diệu đế, Đức Phật kể già và bệnh trong khổ đế: sinh là khổ, già là khổ, bệnh là khổ, chết là khổ. Chữ khổ ở đây, như bài về khổ đế trong chuyên mục Tứ diệu đế đã giải, không có nghĩa đời toàn đau đớn, mà là những điều không như ý, không bền vững. Đặt già và bệnh vào sự thật đầu tiên có một ý nghĩa: đó là điều chung của mọi người, không phải chuyện riêng của ai đó vì làm điều gì sai.
Cuộc đời Đức Phật cũng bắt đầu từ chính câu hỏi ấy. Chuyện thái tử Tất-đạt-đa gặp người già, người bệnh, người chết và vị sa-môn trên đường ra khỏi cung thành được kể kỹ ở chuyên mục cuộc đời Đức Phật. Điều đáng nhớ ở đây là con đường của Ngài không né tránh già, bệnh mà bắt đầu bằng việc nhìn thẳng vào chúng.
Vì vậy, giáo lý không giải thích bệnh tật của một người cụ thể bằng việc "người đó tạo nghiệp gì". Nhiều vị thầy nhắc rằng bệnh có rất nhiều nguyên nhân: thời tiết, ăn uống, tuổi tác, di truyền, tai nạn, và chỉ người giác ngộ mới thấy hết các duyên. Với người bình thường, câu hỏi hữu ích không phải là "vì sao mình bị", mà là "giờ sống với điều này thế nào".
Thân bệnh mà tâm không bệnh: lời dạy cho ông lão Na-câu-la
Trong Tương Ưng Bộ có bài kinh kể ông Na-câu-la, một người tại gia lớn tuổi, thân già yếu, hay đau ốm, đến thưa với Đức Phật và xin Ngài dạy cho một lời để được an lạc lâu dài. Theo đại ý bản dịch phổ biến, Đức Phật nói: thân này đúng là đang bệnh, ai nói mang thân này mà không bệnh dù chỉ một lúc là người ngu; vậy hãy tập như sau: dù thân này bệnh, tâm này sẽ không bệnh.
Ông lão về, gặp ngài Xá-lợi-phất và được giảng thêm. Ngài Xá-lợi-phất giải thích: tâm bệnh là khi người ta đồng hoá mình với thân, với cảm giác, với suy nghĩ, rồi khi thân đổi thay thì tâm sầu muộn theo. Tâm không bệnh là khi thấy rõ thân và các cảm giác đều đang thay đổi, không bám chặt vào chúng như là "mình", nên khi thân yếu đi, tâm không sụp theo. Đây là chỗ giáo lý ngũ uẩn và vô ngã, đã có bài riêng giải thích, đi vào đời sống.
Đọc kỹ, bài kinh không nói tâm không bệnh thì thân sẽ khỏi bệnh. Ông Na-câu-la vẫn già, vẫn yếu. Điều thay đổi là cách ông sống với cái thân ấy. Ở bài kinh khác trong Tăng Chi Bộ, chính vợ ông, bà Na-câu-la, ngồi bên giường an ủi khi ông ốm nặng, dặn ông đừng ra đi với nỗi lo cho vợ con; theo kinh, ông khoẻ lại sau đó. Câu chuyện ấy cho thấy sự an ủi của người thân cũng là một phần quan trọng của việc chăm sóc.
Đức Phật dùng thuốc và gặp thầy thuốc
Thầy thuốc Kỳ-bà. Kinh và luật tạng kể nhiều lần Đức Phật được thầy thuốc Kỳ-bà (Jīvaka) chữa bệnh. Kỳ-bà là danh y nổi tiếng thời ấy, được kinh nói đến với sự kính trọng.
Thuốc là một trong bốn vật dụng của người tu. Luật tạng xếp thuốc men cùng với y áo, thức ăn và chỗ ở vào bốn thứ người xuất gia được dùng. Nghĩa là ngay trong đời sống tu hành, chữa bệnh được coi là việc cần thiết, không phải thiếu đức tin.
Thân Đức Phật cũng già đi. Kinh Đại Bát-niết-bàn kể lúc tám mươi tuổi, Đức Phật nói với ngài A-nan, đại ý: thân Ta nay già yếu như cỗ xe cũ phải nhờ dây buộc mới chạy được. Ngài cũng trải qua những cơn đau nặng trong năm cuối đời.
Không có câu kinh nào bảo bỏ thuốc để tu. Nếu bạn nghe ai khuyên ngưng thuốc để chữa bằng tụng kinh, ăn chay, uống nước cúng, hãy nhớ rằng chính Đức Phật vẫn dùng thuốc. Mọi thay đổi về điều trị phải bàn với bác sĩ.
Ai chăm người bệnh là chăm Ta
Luật tạng kể một câu chuyện thường được nhắc khi nói về chăm sóc người bệnh. Một vị tỳ kheo bị bệnh kiết lỵ nặng, nằm trên chính chất thải của mình, không ai trong chúng chăm sóc. Đức Phật cùng ngài A-nan đi qua, thấy vậy, tự tay lấy nước tắm rửa cho vị ấy, cùng ngài A-nan nhấc vị ấy lên giường.
Sau đó Đức Phật họp chúng tăng lại, hỏi vì sao không ai chăm vị tỳ kheo bệnh. Các vị thưa: vì vị ấy không làm được gì cho ai. Ngài nói, đại ý: các thầy không có cha mẹ chăm sóc, nếu các thầy không chăm nhau thì ai chăm; ai muốn chăm sóc Ta, hãy chăm sóc người bệnh. Từ đó luật quy định trách nhiệm chăm người bệnh trong Tăng đoàn.
Câu chuyện có ý nghĩa rất rõ với người đang chăm cha mẹ già, người thân bệnh lâu năm. Việc tắm rửa, thay tã, đút cơm cho người bệnh không phải là việc thấp kém hay làm thay cho việc tu; theo lời kinh, đó chính là việc Đức Phật tự tay làm và đặt ngang với việc chăm sóc chính Ngài.
Kinh cũng nói đến phẩm chất của người chăm bệnh tốt: biết pha thuốc, biết điều gì hợp và không hợp với người bệnh, chăm với lòng từ chứ không vì lợi, không ghê sợ việc dọn dẹp, biết nói chuyện để người bệnh vui lên. Người chăm sóc hôm nay đọc danh sách ấy sẽ thấy nó rất gần với những gì điều dưỡng được dạy.
Năm điều nên thường quán theo kinh Tăng Chi
Trong Tăng Chi Bộ có bài kinh khuyên cả người xuất gia lẫn tại gia thường suy ngẫm về năm điều. Đây không phải để buồn bã, mà để sống tỉnh táo hơn. Theo đại ý bản dịch phổ biến:
| Điều nên quán | Ý nghĩa theo kinh | Đọc trong đời sống |
|---|---|---|
| Ta sẽ già, không tránh khỏi già | Bớt kiêu mạn của tuổi trẻ | Chuẩn bị cho tuổi già: sức khoẻ, tài chính, các mối quan hệ |
| Ta sẽ bệnh, không tránh khỏi bệnh | Bớt kiêu mạn về sức khoẻ | Khám định kỳ, không chủ quan, thông cảm với người đang bệnh |
| Ta sẽ chết, không tránh khỏi chết | Bớt kiêu mạn về sự sống | Sống những điều quan trọng, nói những lời cần nói |
| Mọi thứ thân yêu rồi sẽ đổi khác, xa lìa | Bớt bám víu | Quý thời gian bên người thân hôm nay |
| Ta là chủ của hành động mình | Bớt làm điều sai | Tự chịu trách nhiệm với những gì mình làm, không đổ lỗi |
Năm điều này thường bị hiểu thành một cách nhìn bi quan. Theo chính bài kinh, mục đích là giảm kiêu mạn và tăng sự tỉnh thức: người biết mình sẽ già thì sống khiêm tốn hơn, người biết mình sẽ bệnh thì giữ gìn sức khoẻ hơn. Điều thứ năm nói về trách nhiệm của chính mình, không dùng để giải thích bệnh tật của người khác.
Chuẩn bị cho tuổi già khi còn khoẻ
Biết mình sẽ già là lý do để chuẩn bị, không phải để lo. Điều quán đầu tiên trong năm điều là "ta sẽ già". Người trẻ đọc câu ấy có thể thấy u ám, nhưng nếu hiểu đúng thì nó là lời nhắc thực tế: chuẩn bị cho những năm sức yếu từ khi còn khoẻ.
Một phần để dành. Kinh Thiện Sanh dặn để riêng một phần tài sản phòng khi khó khăn. Với tuổi già, đó là khoản dự phòng cho thuốc men, chăm sóc, để không phải hoàn toàn phụ thuộc con cháu. Cách dành bao nhiêu, gửi ở đâu nên hỏi người tư vấn tài chính đáng tin.
Giữ sức khoẻ như giữ một vật dụng quý. Người xuất gia được dặn dùng thức ăn để nuôi thân tu tập, không để buông thả. Người tại gia có thể đọc tinh thần ấy thành ăn uống điều độ, vận động vừa sức, khám định kỳ theo lời khuyên của bác sĩ.
Nói trước với gia đình điều mình mong muốn. Khi còn minh mẫn, bàn với con cháu về việc chăm sóc lúc yếu, mong muốn điều trị, việc hậu sự. Việc này giúp gia đình bớt lúng túng và bớt bất đồng về sau, đúng tinh thần quán "mọi thứ thân yêu rồi sẽ xa lìa": không né tránh chuyện khó nói.
Vun những mối quan hệ và nếp tinh thần. Bạn bè, hàng xóm, đạo tràng ở chùa là chỗ dựa khi tuổi cao. Kinh khuyên có bạn lành; tuổi già là lúc lời khuyên ấy thấy rõ giá trị nhất.
Đưa lời kinh vào việc sống với tuổi già và bệnh tật
Vài gợi ý cho người cao tuổi, người đang mang bệnh và gia đình họ, theo tinh thần các bài kinh trên:
- Điều trị đầy đủ: uống thuốc đúng chỉ định, tái khám đúng hẹn. Giáo lý và y khoa đi cùng nhau, như chính Đức Phật đã làm.
- Tập "thân bệnh tâm không bệnh" ở mức nhỏ: khi đau, nhận ra đó là cảm giác đau, không thêm câu chuyện "đời mình hết rồi". Cách tập sâu hơn nên học với chư tăng hoặc người có kinh nghiệm.
- Giữ một nếp tinh thần vừa sức: nghe tụng kinh, đọc vài trang sách, đi chùa khi khoẻ. Không ép người già tụng niệm quá sức.
- Giữ kết nối: người già hay cô đơn nhất khi bệnh. Con cháu gọi điện, ngồi nghe ông bà kể chuyện là một cách chăm sóc tâm.
- Chăm người chăm sóc: người chăm bệnh lâu ngày cần được nghỉ, được chia sẻ. Nếu họ mất ngủ, buồn chán kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
- Cẩn trọng với lời hứa chữa bệnh: không tin những nơi hứa khỏi bệnh nhờ lễ giải nghiệp, nước cúng hay bùa. Các bài kinh dẫn ở đây không hứa điều đó.
Trong nhiều chùa Nam truyền, có truyền thống tụng những bài kinh như kinh Girimānanda hay các bài về bảy giác chi cho người bệnh nghe. Nên hiểu đó là sự an ủi tinh thần và nhắc nhở giáo pháp, không phải phương pháp chữa bệnh thay cho y khoa.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tật có phải do nghiệp kiếp trước không?
Nhiều vị thầy nhắc rằng bệnh có nhiều nguyên nhân như thời tiết, ăn uống, tuổi tác, tai nạn, và người thường không nên quy bệnh của ai cho nghiệp. Giải thích như vậy dễ thành đổ lỗi cho người bệnh. Câu hỏi hữu ích hơn là sống với bệnh thế nào và chữa trị ra sao.
Tụng kinh có chữa được bệnh không?
Các bài kinh được dẫn trong bài không hứa điều đó. Tụng kinh giúp nhiều người bệnh an tâm hơn, nhưng không thay được điều trị. Chính Đức Phật vẫn dùng thuốc và được thầy thuốc chữa. Hãy tiếp tục điều trị theo chỉ định của bác sĩ.
"Thân bệnh mà tâm không bệnh" nghĩa là gì?
Đó là lời Đức Phật dạy ông lão Na-câu-la: thân già yếu, đau ốm là điều không tránh được, nhưng có thể tập để tâm không sụp đổ theo thân. Ngài Xá-lợi-phất giải thích thêm bằng giáo lý không đồng hoá mình với thân và cảm giác. Cách tập cụ thể nên hỏi chư tăng.
Thầy thuốc Kỳ-bà là ai?
Kỳ-bà (Jīvaka Komārabhacca) là danh y thời Đức Phật, theo kinh và luật tạng đã nhiều lần chữa bệnh cho Ngài và Tăng đoàn. Ông là cư sĩ tại gia, cũng là người dâng khu vườn xoài làm nơi ở cho chư tăng tại thành Vương Xá.
Chăm cha mẹ già bệnh có được coi là tu không?
Theo luật tạng, Đức Phật nói ai muốn chăm sóc Ngài thì hãy chăm sóc người bệnh, và kinh Thiện Sanh xếp việc nuôi dưỡng cha mẹ vào bổn phận đầu tiên của người con. Nhiều vị thầy xem việc chăm sóc với lòng từ là một phần của đời sống tu tập.
Người già không còn sức đi chùa thì giữ nếp tu thế nào?
Có thể nghe tụng kinh, nghe giảng, đọc vài trang sách tại nhà, giữ lòng từ với người xung quanh. Không cần ép mình làm những thời khoá dài. Gia đình có thể nhờ nhà chùa đến thăm nếu cụ mong muốn; muốn biết cách phù hợp, hãy hỏi chư tăng nơi gia đình sinh hoạt.