Đạo Phật xem cơn giận là một trạng thái tâm có thể nhận ra, hiểu và làm dịu, không phải thứ phải đè nén hay xả bừa ra ngoài. Kinh điển có nhiều câu chuyện và hình ảnh về cơn giận: lời mắng như món quà không nhận thì trả về người tặng, người tưởng mình hiền chỉ vì chưa bị ai chọc, năm cách dập một mối hiềm hận đã bám rễ.
Phần giáo lý về ba độc tham, sân, si và đức nhẫn nhục đã có bài riêng trong chuyên mục phẩm chất tu tâm. Bài này đi vào chỗ thực tế hơn: cơn giận ở nhà, ở chỗ làm, khi lái xe, khi đọc bình luận trên mạng, và lời kinh có thể gợi ý gì. Phần dẫn kinh là đại ý theo bản dịch phổ biến. Giáo lý không thay sự giúp đỡ của chuyên gia; nếu cơn giận của bạn thường xuyên mất kiểm soát hoặc gây tổn hại cho người khác, hãy tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Món quà không nhận: chuyện người Bà-la-môn hay mắng
Trong Tương Ưng Bộ có câu chuyện một người Bà-la-môn nghe tin người trong dòng họ xuất gia theo Đức Phật, nổi giận, tìm đến mắng nhiếc Ngài bằng những lời nặng nề. Đức Phật để ông nói xong, rồi hỏi, đại ý: khi có khách đến nhà, ông có mời khách ăn uống không. Người kia đáp có. Ngài hỏi tiếp: nếu khách không nhận, thì những món ấy thuộc về ai. Người kia đáp: thuộc về chủ nhà.
Đức Phật nói: cũng vậy, những lời mắng ông vừa trao, Ta không nhận, chúng lại thuộc về ông. Theo kinh, người Bà-la-môn sau đó hiểu ra và xin theo Ngài tu học.
Câu chuyện này hay được kể lại vì nó đưa ra một cách nhìn rất cụ thể: lời nói giận dữ của người khác chỉ thật sự làm mình tổn thương khi mình "nhận" nó, tức là để nó kích hoạt cơn giận của mình. Không nhận không có nghĩa là giả vờ không nghe hay im lặng chịu đựng, mà là không để nó điều khiển phản ứng của mình. Đức Phật trong câu chuyện vẫn nói, vẫn trả lời, nhưng trả lời bằng sự bình tĩnh.
Ví dụ giả định: một nhân viên ở Đà Nẵng bị khách hàng gọi điện quát tháo vì một lỗi không phải do mình. Phản ứng tự nhiên là quát lại hoặc ấm ức cả ngày. Cách nhìn "món quà không nhận" gợi một lựa chọn khác: nghe phần thông tin cần xử lý, để phần lời lẽ nặng nề ở lại với người nói. Làm được không dễ, nhưng biết rằng có lựa chọn ấy đã là một bước.
Người hiền khi chưa bị ai chọc: ví dụ cái cưa
Trong Trung Bộ có bài kinh thường gọi là kinh Ví dụ cái cưa. Đức Phật kể chuyện một bà chủ nhà ở thành Xá-vệ nổi tiếng hiền lành, dịu dàng. Người hầu của bà muốn thử xem bà hiền thật hay không, bèn cố ý dậy muộn một ngày, rồi hai ngày, rồi ba ngày. Đến ngày thứ ba, bà chủ nổi giận, vớ lấy vật trong tầm tay đánh vào đầu người hầu chảy máu. Từ đó tiếng tăm hiền lành của bà không còn.
Đức Phật dùng chuyện này để nói: một người chỉ tỏ ra hiền khi chưa gặp lời nói khó nghe; chỉ khi bị chọc tức mà vẫn giữ được lòng từ mới thật sự gọi là hiền. Bài kinh kể ra năm kiểu lời người khác dùng khi nói với mình: đúng lúc hay không đúng lúc, đúng sự thật hay sai sự thật, dịu dàng hay thô lỗ, có ích hay vô ích, với tâm từ hay với tâm sân. Dù họ nói cách nào, người tu tập vẫn giữ tâm không bị cuốn theo.
Tên bài kinh đến từ một hình ảnh rất mạnh ở cuối kinh, đại ý: dù có bị kẻ cướp cưa đứt tay chân, người nào khởi tâm sân thì người ấy chưa làm theo lời Ta dạy. Đây là hình ảnh cực đoan để nói về lý tưởng của người tu, không phải lời khuyên phải chịu đựng bạo lực. Trong đời sống, khi bị đe doạ an toàn, việc đầu tiên là bảo vệ mình và tìm sự giúp đỡ.
Năm cách dập một mối hiềm hận theo kinh Tăng Chi
Cơn giận bùng lên rồi tắt là một chuyện; hiềm hận, tức mối giận âm ỉ kéo dài với một người, là chuyện khác. Trong Tăng Chi Bộ có bài kinh nêu năm cách dập hiềm hận khi nó khởi lên với ai đó. Theo đại ý bản dịch phổ biến:
- Khởi tâm từ với người ấy: mong người ấy được bình an. Lúc đầu thấy gượng, nhưng chính việc cố ý nghĩ như vậy đã làm mối giận chùng xuống.
- Khởi tâm bi: nhìn thấy người ấy cũng đang khổ, đang mắc kẹt trong phiền não của họ, nên mới hành xử như vậy.
- Khởi tâm xả: giữ một khoảng cách bình thản, không để chuyện của người ấy chiếm hết tâm trí mình.
- Không nghĩ tới, không chú ý tới người ấy nữa: chuyển sự chú ý sang việc khác, không nhai đi nhai lại chuyện cũ.
- Nhớ rằng mỗi người là chủ của hành động mình: người ấy sẽ tự chịu trách nhiệm cho việc họ làm; mình không cần mang thêm gánh nặng giận dữ.
Năm cách này không phải năm bước phải làm theo thứ tự, mà là năm lựa chọn; cách nào hợp với hoàn cảnh thì dùng. Có lúc khởi tâm từ là quá sức, thì chỉ cần không nghĩ tới nữa là đủ. Điều kinh muốn nói là hiềm hận có thể được dập, không phải thứ mình bất lực mang theo suốt đời.
Hận thù và câu kinh Pháp Cú quen thuộc
Câu kinh nói gì. Một trong những câu kệ đầu tiên của kinh Pháp Cú có đại ý: ở đời này, hận thù không bao giờ dập tắt được hận thù; chỉ có không hận thù mới dập tắt được hận thù, đó là quy luật từ xưa. Câu này được trích rất rộng, và đây là một trong số ít câu nên nhớ đúng nguồn.
Câu kệ ra đời trong chuyện gì. Theo chú giải, câu kệ gắn với chuyện hai người phụ nữ thù nhau qua nhiều đời, mỗi bên tìm cách hại con của bên kia. Câu chuyện là chú giải về sau, nhưng thông điệp rõ: trả thù chỉ nối dài chuỗi thù hận.
Đọc trong đời thường. Một trận cãi vã trong gia đình mà ai cũng muốn nói câu cuối cùng thì không bao giờ kết thúc. Người dừng lại trước không phải là người thua, mà là người cắt được chuỗi.
Câu "cầm hòn than nóng". Câu "giận như cầm hòn than nóng định ném vào người khác, chính mình bị bỏng trước" rất hay được gán cho Đức Phật trên mạng. Câu đúng như vậy không thấy trong kinh điển phổ biến; một số người nghiên cứu cho rằng ý gần nhất nằm trong một bộ luận về sau. Hình ảnh vẫn hay, chỉ nên nói rõ nguồn.
Cơn giận trong những hoàn cảnh quen thuộc
Giáo lý không đưa ra công thức cho từng tình huống, nhưng có thể gợi một cách nhìn. Vài hoàn cảnh hay gặp:
- Trên đường: bị tạt đầu xe, bị bấm còi inh ỏi. Hình ảnh món quà không nhận giúp nhớ rằng mình không biết người kia đang vội vì chuyện gì; mình không cần mang cơn giận ấy về nhà.
- Ở nhà với con: con làm đổ, con không nghe lời. Nhận ra cơn giận đang lên, dừng vài nhịp thở trước khi nói. Nếu đã lỡ quát con, xin lỗi con sau đó cũng là một bài học cho con.
- Ở chỗ làm: đồng nghiệp nhận công của mình, cấp trên phê bình không công bằng. Chánh ngữ gợi ý nói ra sự thật vào lúc thích hợp, bằng lời lẽ ôn hoà, thay vì im lặng ấm ức hay nổi nóng giữa cuộc họp.
- Trên mạng: đọc một bình luận khiêu khích. Kinh ví dụ cái cưa nhắc rằng lời người khác nói ra lúc đúng lúc sai, dịu dàng hay thô lỗ; mình không cần trả lời mọi lời nói.
- Với chính mình: giận vì mình đã sai, đã yếu. Tâm từ trong đạo Phật bao gồm cả lòng từ với chính mình; tự trách không làm mình tốt lên.
Trong mọi hoàn cảnh, điểm chung là một khoảng dừng nhỏ giữa cảm xúc và phản ứng. Đạo Phật gọi khả năng nhận ra ấy là chánh niệm; cách luyện tập cụ thể nên học từ người có kinh nghiệm hướng dẫn ở chùa hoặc trung tâm uy tín.
Nhận ra cơn giận trước khi nó thành lời
Giận có dấu hiệu trên thân. Trước khi lời nặng nề bật ra, thân thường báo trước: mặt nóng, tim đập nhanh, hàm nghiến, tay nắm chặt. Kinh Tứ niệm xứ nói đến việc biết rõ cảm thọ và trạng thái tâm khi chúng có mặt; ở mức đời thường, chỉ cần nhận ra "mình đang giận" đã tạo được một khoảng dừng.
Gọi tên thay vì hành động. Nói thầm "đây là cơn giận" khác hẳn với để cơn giận nói thay mình. Khi gọi được tên, mình đứng ngoài nó một chút, giống như nhìn một đám mây thay vì bị mưa ướt.
Tìm cái gốc phía sau. Theo giáo lý, sân thường mọc lên từ một mong muốn không được đáp ứng: muốn được tôn trọng, muốn mọi việc theo ý mình, muốn được an toàn. Nhìn ra mong muốn ấy giúp nói chuyện với người kia về điều mình thật sự cần, thay vì chỉ trút giận.
Thay ý nghĩ. Một bài kinh trong Trung Bộ ví việc thay một ý nghĩ bất thiện bằng ý nghĩ thiện như người thợ mộc dùng cái nêm nhỏ đóng bật cái nêm lớn ra. Khi đang giận một người, cố ý nhớ lại một điều tốt người ấy từng làm là một cách đóng cái nêm nhỏ ấy.
Rời đi một lúc cũng là một cách. Khi thấy mình sắp nói điều không rút lại được, xin phép ra ngoài vài phút không phải là trốn tránh. Đó là chọn thời điểm cho lời nói, đúng tinh thần chánh ngữ: nói đúng lúc.
Khi cơn giận cần nhiều hơn lời kinh
Lời kinh có thể giúp nhiều người bình tâm hơn, nhưng không phải là liệu pháp cho mọi trường hợp. Có những cơn giận là dấu hiệu của căng thẳng kéo dài, trầm cảm, rối loạn lo âu hay những vấn đề sức khoẻ khác. Có những cơn giận dẫn tới đập phá, đánh người thân. Những trường hợp đó cần bác sĩ, chuyên gia tâm lý, không chỉ là đọc kinh và tự cố gắng.
Nếu bạn thấy mình thường xuyên mất kiểm soát, nếu người trong nhà sợ cơn giận của bạn, hãy coi đó là lúc tìm sự giúp đỡ chuyên môn. Nếu bạn là người đang chịu cơn giận bạo lực của người khác, an toàn của bạn và con cái đứng trước mọi lời khuyên nhẫn nhục; hãy tìm người thân tin cậy, chính quyền địa phương hoặc đường dây hỗ trợ. Khi có nguy hiểm trước mắt, gọi 113 hoặc 115.
Đi chùa, nghe giảng, đọc kinh có thể là một phần của con đường bình tâm, song song với điều trị. Muốn được hướng dẫn kỹ hơn về cách tu tập với tâm sân, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Phật có bảo phải đè nén cơn giận không?
Không. Giáo lý nói về nhận ra cơn giận, hiểu nó khởi lên từ đâu và làm dịu nó, không phải giả vờ không giận. Đè nén thường khiến cơn giận âm ỉ thành hiềm hận. Nhận ra rồi chọn cách phản ứng khác là hướng các lời kinh gợi ý.
Câu "hận thù không diệt được hận thù" nằm ở đâu?
Câu này là một trong những câu kệ đầu của kinh Pháp Cú, thuộc Tiểu Bộ trong tạng Pali, cũng có trong các bản Pháp Cú chữ Hán. Các bản dịch tiếng Việt có câu chữ khác nhau; ở đây chỉ dẫn đại ý. Bạn có thể tìm bản dịch có chú giải để đọc kỹ hơn.
Câu "giận như cầm hòn than nóng" có phải lời Phật không?
Câu đúng như vậy không thấy trong kinh điển phổ biến, dù rất hay được gán cho Đức Phật trên mạng. Một số người nghiên cứu cho rằng ý gần nhất có trong một bộ luận ra đời về sau. Hình ảnh vẫn có ích, chỉ nên nói rõ đây không phải câu trích từ kinh.
Nhẫn nhục có nghĩa là chịu đựng mọi sự xúc phạm không?
Không. Nhẫn nhục là không để cơn giận điều khiển hành động, không có nghĩa là để người khác làm hại mình. Bạn vẫn được quyền nói rõ, đặt giới hạn, tìm sự giúp đỡ. Khi bị bạo lực, an toàn là điều đầu tiên. Bài về nhẫn nhục trong chuyên mục phẩm chất tâm giải kỹ hơn.
Giận rồi mới thấy hối hận thì nên làm gì?
Bài học tấm gương mà Đức Phật dạy La-hầu-la gợi ý: nhìn lại việc mình đã làm, nhận lỗi và sửa. Xin lỗi người bị mình làm tổn thương, rồi nghĩ cách lần sau dừng lại sớm hơn. Tự trách mãi không giúp ích; nhận ra để thay đổi mới là điều kinh khuyến khích.
Khi nào cơn giận cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia?
Khi bạn thường xuyên mất kiểm soát, đập phá, làm người thân sợ hãi, hoặc cơn giận đi kèm mất ngủ, buồn chán kéo dài, ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác. Đó là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; giáo lý có thể đi cùng, không thay được điều trị.