Theo đạo Phật, hiếu thảo với cha mẹ là một trong những việc lành căn bản nhất của người con, và báo hiếu trọn vẹn nhất là vừa chăm lo đời sống vật chất vừa giúp cha mẹ sống tốt, an lòng. Kinh điển nhiều lần nói về công ơn cha mẹ, gọi cha mẹ là "Phạm thiên" của con, là "những bậc thầy đầu tiên", và kể ra những bổn phận cụ thể của người con.
Ở Việt Nam, chữ hiếu thường gắn với mùa Vu Lan và lễ cúng; chuyện nguồn gốc ngày lễ và nghi thức thờ cúng tổ tiên có bài riêng trên các trang khác. Bài này chỉ đi vào nội dung lời kinh: kinh nói gì về công ơn cha mẹ, bổn phận hai chiều giữa cha mẹ và con, thế nào là báo hiếu theo nghĩa sâu nhất, và vài tình huống khó trong đời thường. Muốn hiểu thêm và thực hành cho đúng hoàn cảnh nhà mình, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Cha mẹ được kinh gọi là gì
Trong Tăng Chi Bộ có một bài kinh ngắn, theo bản dịch phổ biến, nói rằng những gia đình nào con cái kính trọng cha mẹ thì gia đình ấy như có Phạm thiên, có bậc thầy đầu tiên, có người đáng được cúng dường. Phạm thiên là vị thần tối cao trong quan niệm Ấn Độ thời đó; Đức Phật dùng chính hình ảnh người nghe quen thuộc để nói rằng không cần tìm đâu xa, cha mẹ trong nhà đã là chỗ đáng tôn kính.
Kinh giải thích vì sao: cha mẹ đã nuôi nấng, chăm sóc, cho con thấy thế giới này. Cách gọi "bậc thầy đầu tiên" đặc biệt đáng để ý. Trước khi đến trường, trước khi gặp thầy dạy đạo, đứa trẻ đã học nói, học đi, học cách đối xử với người khác từ cha mẹ. Đạo Phật vì vậy không đặt lòng hiếu thảo đối lập với con đường tu; nó là một phần của nền đạo đức mà con đường tu dựa vào.
Cách gọi này cũng có một nghĩa ngầm: tôn kính không có nghĩa là tôn sùng tuyệt đối. Kinh không nói cha mẹ luôn đúng, mà nói con cái nên biết ơn và đối xử với cha mẹ bằng sự kính trọng. Chỗ phân biệt này sẽ quan trọng khi bàn đến những trường hợp cha mẹ và con khác suy nghĩ.
Năm bổn phận của con với cha mẹ trong kinh Thiện Sanh
Nuôi dưỡng lại cha mẹ. Theo đại ý bản dịch phổ biến, người con nghĩ: cha mẹ đã nuôi ta, nay ta nuôi lại cha mẹ. Đây là bổn phận rõ ràng nhất: lo ăn ở, thuốc men, chăm sóc khi cha mẹ già yếu.
Làm thay công việc cho cha mẹ. Khi cha mẹ không còn sức, con gánh vác những việc trước đây cha mẹ lo: việc nhà, việc làm ăn, việc họ hàng. Không để cha mẹ già vẫn phải xoay xở một mình.
Giữ gìn truyền thống gia đình. Giữ nề nếp, danh dự của gia đình, không làm điều khiến cha mẹ phải xấu hổ. Kinh không nói giữ mọi tập quán cũ bằng mọi giá, mà nói giữ những gì làm nên tiếng tốt của nhà.
Sống xứng đáng với phần thừa kế. Không chỉ nhận của cải cha mẹ để lại mà phải sống sao cho xứng đáng, không phung phí những gì cha mẹ vất vả làm ra.
Tưởng nhớ khi cha mẹ qua đời. Khi cha mẹ mất, người con làm việc lành và hồi hướng để tưởng nhớ. Kinh nói ở mức nguyên tắc; cách tổ chức lễ cụ thể theo phong tục mỗi vùng, mỗi nhà.
Bổn phận hai chiều: cha mẹ cũng có năm việc với con
Điều làm kinh Thiện Sanh khác nhiều bộ luân lý cổ là bổn phận được nói theo hai chiều. Ngay sau năm việc của con, kinh kể năm việc cha mẹ làm cho con, đại ý: ngăn con làm điều ác, khuyến khích con làm điều lành, dạy con nghề nghiệp, lo cho con lập gia đình xứng đáng, và đúng lúc trao lại tài sản cho con.
Đặt hai danh sách cạnh nhau, ta thấy chữ hiếu trong kinh không phải là sự vâng lời một chiều. Cha mẹ có trách nhiệm dạy dỗ, nâng đỡ; con có trách nhiệm biết ơn, chăm sóc. Khi cả hai phía cùng làm phần mình, kinh nói phương ấy, tức mối quan hệ ấy, được "che chở", được yên ổn.
Hiểu như vậy giúp tránh một cách nghĩ lệch: dùng chữ hiếu để đòi hỏi con phải chịu đựng mọi thứ. Kinh không dạy như vậy. Một người con lớn lên trong hoàn cảnh bị bỏ bê hay bị đối xử tệ vẫn có thể chọn sống tử tế với cha mẹ, nhưng việc ấy xuất phát từ lòng từ của chính họ, không phải từ một nghĩa vụ phải nhắm mắt chịu đựng. Nếu tình trạng trong gia đình liên quan đến bạo lực, an toàn của bạn đứng trước; hãy tìm sự giúp đỡ từ người thân tin cậy, chính quyền địa phương hoặc đường dây hỗ trợ.
Kinh Điềm Lành (Mangala Sutta), bài kinh ngắn kể ra những điều phúc lành cao quý nhất, cũng xếp việc phụng dưỡng cha mẹ, chăm lo vợ con vào danh sách ấy, cho thấy đạo Phật đặt việc lo cho cha mẹ ngay trong đời sống tu tập, không tách nó ra thành chuyện thế tục riêng.
Thế nào là trả hết ơn cha mẹ
Một đoạn kinh rất hay được dẫn khi nói về hiếu nằm trong Tăng Chi Bộ. Theo đại ý các bản dịch, Đức Phật nói: có hai người mà ta không dễ gì trả ơn, đó là mẹ và cha. Dù một người cõng mẹ trên một vai, cõng cha trên vai kia suốt trăm năm, tắm rửa, xoa bóp, chăm sóc, cũng chưa trả hết ơn; dù đưa cha mẹ lên làm chủ cả cõi đất giàu có này cũng chưa trả hết ơn.
Rồi kinh nói tiếp điều bất ngờ: người con nào giúp cha mẹ chưa có lòng tin thì có được lòng tin, cha mẹ chưa giữ giới thì sống có giới, cha mẹ còn keo kiệt thì biết rộng rãi, cha mẹ còn mê mờ thì có hiểu biết, người con ấy mới gọi là đã trả, và trả hơn, ơn cha mẹ.
Đọc kỹ, đoạn kinh không coi nhẹ việc chăm lo vật chất; chính nó dùng hình ảnh cõng cha mẹ trăm năm để nói công ơn lớn đến đâu. Nhưng nó cho thấy theo đạo Phật, báo hiếu sâu nhất là giúp cha mẹ sống an lành trong tâm, bớt phiền não, có chỗ nương tựa tinh thần.
Cần hiểu "giúp" ở đây là chia sẻ, làm gương, không phải ép cha mẹ theo niềm tin của mình. Một người con đi chùa mà ngày nào cũng giảng đạo cho cha mẹ đến mức gia đình căng thẳng thì đã đi ngược chính tinh thần từ bi. Nhiều khi cách giúp tốt nhất là sống hiền hoà hơn, kiên nhẫn hơn, để cha mẹ tự thấy.
Những câu chuyện hiếu thảo trong truyền thống Phật giáo
Ngoài các bài kinh dạy trực tiếp, truyền thống Phật giáo còn lưu giữ nhiều câu chuyện về lòng hiếu, được kể trong kinh và chú giải. Nên đọc chúng như chuyện kể giáo dục, mỗi truyền thống có chi tiết khác nhau:
- Đức Phật trở về Ca-tỳ-la-vệ: sau khi thành đạo, Ngài về thăm vua cha Tịnh Phạn, giảng pháp cho gia đình. Truyền thống kể Ngài có mặt khi vua cha lâm chung.
- Giảng pháp cho mẹ: truyền thống kể Đức Phật lên cõi trời Đao-lợi một mùa an cư để giảng pháp cho mẹ là hoàng hậu Ma-da, người mất bảy ngày sau khi sinh Ngài. Chi tiết này đến từ chú giải và văn học về sau.
- Ngài Xá-lợi-phất về nhà: chú giải kể trước khi nhập diệt, ngài Xá-lợi-phất trở về quê để giảng pháp cho người mẹ vốn chưa tin Tam bảo.
- Ngài Mục-kiền-liên: tích cứu mẹ gắn với lễ Vu Lan rất quen với người Việt; câu chuyện và nguồn gốc ngày lễ đã có bài riêng, ở đây chỉ nhắc.
- Kinh Báo Phụ Mẫu Ân Trọng: bản kinh kể mười ân đức của cha mẹ rất phổ biến ở Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu xếp nó vào nhóm kinh hình thành ở Trung Hoa; dù vậy nó được tụng đọc rộng rãi vì nói đúng tình cảm của người con.
Điểm chung của các câu chuyện là đem điều quý nhất mình có đến cho cha mẹ. Với Đức Phật và các vị đệ tử, đó là giáo pháp; với người con bình thường, có khi đó là thời gian, sự lắng nghe, một bữa cơm cùng ngồi.
Hiếu thảo trong những tình huống khó
Khi cha mẹ khác niềm tin. Kinh khuyến khích giúp cha mẹ có niềm tin, nhưng không ép. Tôn trọng niềm tin của cha mẹ, kể cả khi cha mẹ theo tôn giáo khác hay không theo đạo nào, cũng là một cách hiếu thảo. Chuyện sống chung với gia đình khác đạo có bài riêng ở trang bạn.
Khi cha mẹ muốn con làm điều sai. Hiếu thảo không đồng nghĩa với làm theo mọi yêu cầu. Nếu cha mẹ muốn con gian dối, làm hại người, người con có thể từ chối một cách mềm mỏng mà vẫn giữ lòng kính trọng. Kinh Thiện Sanh dạy cha mẹ ngăn con làm ác; tinh thần ấy theo chiều ngược lại cũng đúng.
Khi ở xa cha mẹ. Nhiều người con đi làm xa không thể chăm sóc trực tiếp. Gọi điện đều đặn, sắp xếp người chăm sóc đáng tin, về thăm khi có thể, tham gia những quyết định lớn về sức khoẻ của cha mẹ: đó đều là cách làm tròn bổn phận nuôi dưỡng trong hoàn cảnh hôm nay.
Khi chăm cha mẹ bệnh lâu ngày. Người chăm sóc dễ kiệt sức và tự trách. Lòng từ trong đạo Phật bao gồm cả lòng từ với chính mình. Hãy chia việc với anh chị em, nhờ người hỗ trợ, và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu bạn mất ngủ kéo dài, buồn chán, kiệt quệ.
Khi có chuyện cũ chưa nguôi. Có người con mang những tổn thương từ thuở nhỏ. Kinh không bắt phải quên ngay. Nhiều người tìm được con đường hoà giải dần dần, có người cần sự giúp đỡ của chuyên gia tâm lý. Muốn biết giáo lý nói gì về tha thứ trong hoàn cảnh riêng, bạn nên hỏi một vị thầy mình tin cậy.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Phật có coi chữ hiếu quan trọng như Nho giáo không?
Cả hai đều đặt chữ hiếu ở vị trí rất cao, nhưng cách nói khác nhau. Kinh Phật nhấn mạnh bổn phận hai chiều và báo hiếu bằng cách giúp cha mẹ sống an lành trong tâm. Ở Việt Nam, hai truyền thống hoà vào nhau trong đời sống gia đình nên người đọc thường thấy chúng gần gũi.
Đi tu có phải là bất hiếu không?
Câu hỏi này có từ thời Đức Phật. Theo luật tạng, sau khi vua Tịnh Phạn buồn vì cháu nội La-hầu-la xuất gia, Đức Phật quy định người muốn xuất gia phải được cha mẹ cho phép. Truyền thống xem người tu chân chính vẫn báo hiếu bằng con đường riêng của họ.
Báo hiếu bằng cách làm lễ cầu siêu thật lớn có đúng tinh thần kinh không?
Kinh nói đến việc làm phước và hồi hướng khi cha mẹ mất, nhưng không đòi hỏi lễ lớn hay tốn kém. Nhiều vị thầy dặn làm vừa sức, chú trọng lòng thành và việc lành thật sự. Chăm lo cha mẹ khi còn sống được kinh nhấn mạnh nhiều hơn.
Kinh Báo Phụ Mẫu Ân Trọng có phải kinh do Đức Phật nói không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bản kinh này hình thành ở Trung Hoa, không có bản tương đương trong tạng Pali. Dù vậy, nhiều chùa vẫn tụng đọc vì nội dung khuyên hiếu thảo. Muốn hiểu thêm về nguồn gốc các bộ kinh, bạn có thể hỏi chư tăng hoặc đọc sách giới thiệu kinh điển.
Cha mẹ không theo đạo Phật thì con nên làm gì?
Hãy tôn trọng niềm tin của cha mẹ và giữ hoà khí trong nhà. Kinh khuyến khích chia sẻ điều tốt, nhưng cách chia sẻ tốt nhất là qua cách sống của mình. Ép buộc cha mẹ theo niềm tin của con thường khiến gia đình căng thẳng, đi ngược tinh thần từ bi.
Chăm cha mẹ già mà thấy mệt mỏi, cáu gắt có phải là bất hiếu không?
Mệt mỏi là phản ứng tự nhiên của người chăm sóc lâu ngày, không phải là bất hiếu. Hãy chia sẻ việc với người khác, cho mình nghỉ ngơi. Nếu buồn chán, mất ngủ kéo dài hay có ý nghĩ tiêu cực, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm.