Đạo Phật không xem nỗi đau khi mất người thân là sai hay là yếu đuối. Kinh điển kể cả những vị đệ tử thân cận nhất của Đức Phật cũng khóc khi Ngài sắp nhập diệt. Điều giáo lý gợi ý không phải là đừng buồn, mà là phân biệt nỗi đau tự nhiên của sự chia lìa với lớp khổ chồng thêm do mình tự cứa vào mình: tự trách, chối bỏ, oán giận không nguôi.
Bài này đọc lại vài câu chuyện và hình ảnh trong kinh thường được nhắc khi nói về mất mát: chuyện bà Kisa Gotami đi xin hạt cải, ví dụ mũi tên thứ hai, chuyện bà Patacara, lời Đức Phật nói với ngài A-nan. Nghi thức tang lễ, cúng thất, cầu siêu có bài riêng ở các trang về nghi lễ và thờ cúng tổ tiên, ở đây chỉ nhắc. Nếu nỗi buồn kéo dài, mất ngủ, bỏ ăn hay có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc người thân ngay; khi nguy hiểm trước mắt, gọi cấp cứu 115.
Chuyện bà Kisa Gotami và hạt cải
Câu chuyện được kể trong chú giải kinh Pháp Cú và chú giải Trưởng Lão Ni Kệ. Bà Kisa Gotami là một thiếu phụ nghèo ở thành Xá-vệ, có một đứa con trai nhỏ. Đứa bé mất khi vừa biết đi. Quá đau đớn, bà ôm xác con đi khắp nơi xin thuốc cứu con. Người ta cho là bà mất trí; có người chỉ bà đến gặp Đức Phật.
Đức Phật không bảo bà rằng con đã chết, không giảng cho bà về vô thường. Ngài nói sẽ giúp, nhưng cần một nắm hạt cải xin từ một nhà chưa từng có ai chết. Bà Kisa Gotami đi từ nhà này sang nhà khác. Nhà nào cũng sẵn lòng cho hạt cải, nhưng nhà nào cũng có người đã mất: cha mẹ, vợ chồng, con cái. Đến cuối ngày, bà hiểu ra mình không phải người duy nhất mất người thương. Theo chú giải, bà đem con đi an táng, trở lại gặp Đức Phật, xin xuất gia và về sau trở thành một vị trưởng lão ni.
Câu chuyện có sức lay động vì Đức Phật không cãi lý với nỗi đau. Ngài để bà tự đi, tự gặp những người cùng cảnh, tự nhận ra. Người đọc hôm nay có thể học từ đó một điều cho cả người đang buồn lẫn người an ủi: đôi khi điều giúp nhất không phải là lời giảng, mà là được thấy mình không cô độc.
Mũi tên thứ nhất và mũi tên thứ hai
Trong Tương Ưng Bộ có bài kinh Đức Phật dùng hình ảnh hai mũi tên. Đại ý: khi một người chưa học đạo gặp cảm giác đau, họ buồn rầu, than khóc, đấm ngực, rối loạn; họ như người bị trúng một mũi tên rồi lại trúng thêm mũi thứ hai. Người đã học đạo cũng cảm thấy đau khi gặp điều đau, nhưng không buồn rầu chồng chất thêm; họ chỉ trúng một mũi tên.
Áp vào mất mát, mũi tên thứ nhất là nỗi đau chia lìa: nhớ thương, trống vắng, khóc. Đó là phản ứng tự nhiên của người thương, kinh không bảo phải tránh. Mũi tên thứ hai là những gì mình tự thêm vào: "giá mà mình đưa mẹ đi khám sớm hơn", "lẽ ra mình phải về kịp", "tại sao lại là nhà mình", hay ngược lại là cố gắng không nghĩ tới, gồng mình như không có gì.
Phân biệt hai mũi tên không làm nỗi đau biến mất, nhưng giúp thấy rằng một phần khổ có thể nhẹ đi theo thời gian, khi mình thôi tự trách, thôi chối bỏ. Cũng cần nói rõ: nhận ra mũi tên thứ hai là việc của chính người đang buồn, đến dần dần. Người ngoài không nên dùng hình ảnh này để bảo người khác "đừng tự làm khổ mình nữa" khi họ còn đang trong những ngày đầu.
Người thân cận nhất của Đức Phật cũng khóc
Ngài A-nan khóc. Kinh Đại Bát-niết-bàn kể khi biết Đức Phật sắp nhập diệt, ngài A-nan, người thị giả gắn bó hai mươi lăm năm, vào trong tịnh xá đứng tựa cửa mà khóc. Đức Phật cho gọi ngài đến, an ủi, nhắc rằng mọi thứ thân yêu đều có lúc chia lìa, và khen ngợi những năm ngài A-nan tận tâm.
Đức Phật không trách. Ngài không mắng ngài A-nan là yếu đuối. Ngài vừa an ủi vừa nhắc lại giáo lý. Đây là hình mẫu cho người an ủi: thừa nhận nỗi buồn trước, giáo lý sau.
Bà Patacara. Chú giải kể bà Patacara mất chồng, hai con, cha mẹ và anh trai chỉ trong một thời gian rất ngắn, đến mức gần như mất trí. Đức Phật chờ bà tỉnh lại rồi mới nói chuyện. Bà về sau cũng xuất gia và trở thành vị ni được tôn kính trong việc giữ giới luật.
Câu chuyện không đòi người nghe phải đi tu. Cả hai bà Kisa Gotami và Patacara đều xuất gia, nhưng đó là lựa chọn riêng trong bối cảnh riêng. Điều đáng học ở đây là cách nỗi đau được đón nhận, không phải con đường cụ thể họ đã chọn.
Kinh Mũi Tên: than khóc không đưa người đã mất trở về
Trong tập Kinh Tập có một bài kinh ngắn thường gọi là kinh Mũi Tên, theo chú giải là lời nói với một người cha đang đau buồn vì mất con. Theo đại ý các bản dịch, bài kinh có mấy ý chính:
- Đời người ngắn và không biết trước; ai sinh ra rồi cũng có lúc chết, người trẻ người già đều vậy, như trái chín rồi rụng, như bình đất nặn ra rồi cũng có lúc vỡ.
- Không ai, dù là người thân yêu nhất, cứu được người kia khỏi cái chết.
- Than khóc, tự hành hạ mình không đưa người đã mất trở về, mà chỉ khiến người ở lại gầy mòn, ốm yếu.
- Người trí nên nhổ mũi tên sầu muộn đang cắm trong tim mình, để tìm lại sự bình an.
Đọc riêng ra, những ý này có thể nghe cứng rắn với người vừa mất người thân. Nên hiểu bài kinh như lời nói của một người thầy với người đã khóc rất lâu, không phải lời bảo người đang đau phải thôi khóc ngay. Chữ "nhổ mũi tên" ở đây là một quá trình, không phải một hành động trong một ngày.
Nhiều gia đình Phật tử tìm thấy sự an ủi trong việc tụng kinh, làm việc lành và hồi hướng cho người đã mất. Ý nghĩa của hồi hướng có bài riêng trong chuyên mục nhân quả. Ở đây chỉ nhắc rằng những việc ấy giúp người ở lại có điều để làm, có chỗ đặt lòng thương; không cần tốn kém, không cần lễ lớn.
Đi qua những tháng đầu sau mất mát
Cho phép mình buồn. Không có thời hạn "đúng" cho nỗi buồn. Mỗi người, mỗi mối quan hệ một khác. Giáo lý vô thường không đòi người ta buồn nhanh lên.
Chăm sóc thân mình. Ăn, ngủ, đi lại nhẹ nhàng. Kinh Mũi Tên nhắc rằng than khóc quá mức khiến người ở lại gầy mòn; giữ sức khoẻ cũng là một cách thương người đã mất.
Nói chuyện với người tin cậy. Một người bạn, một vị thầy ở chùa, một nhóm người cùng cảnh. Như bà Kisa Gotami, được thấy mình không cô độc là bước đầu tiên.
Làm một việc lành nhỏ để tưởng nhớ. Giúp một người cần giúp, trồng một cái cây, tiếp tục một việc người đã mất từng làm. Việc lành không cần lớn.
Nhận ra khi cần giúp đỡ chuyên môn. Nếu sau nhiều tháng nỗi đau vẫn không vơi, bạn không làm được việc hằng ngày, mất ngủ kéo dài, bỏ ăn, hoặc có ý nghĩ muốn chết theo, đó là dấu hiệu cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm giúp đỡ không đi ngược đạo Phật.
Tưởng nhớ người đã mất theo tinh thần lời kinh
Người ở lại thường hỏi: mình còn làm được gì cho người đã mất. Kinh Thiện Sanh xếp việc tưởng nhớ cha mẹ sau khi qua đời vào năm bổn phận của người con, và nói đến việc làm phước, hồi hướng. Trong Tiểu Bộ có một bài kinh ngắn thường được tụng ở các chùa Nam truyền khi có tang, quen gọi là kinh Ngoài Bức Tường. Theo đại ý bản dịch phổ biến, bài kinh nói khóc than, sầu muộn không giúp gì cho người đã mất; còn khi người thân làm việc lành, cúng dường người tu hành chân chính và hồi hướng, việc ấy được xem là có lợi cho họ theo giáo lý.
Cần đọc những đoạn kinh này đúng mức. Chúng nói về một việc lành làm với lòng thành, không nói đến quy mô hay số tiền. Không có câu nào bảo lễ càng lớn thì người mất càng được nhiều. Cách hiểu cụ thể về hồi hướng và về những gì xảy ra sau khi chết cũng khác nhau giữa các truyền thống; nếu muốn hiểu kỹ, bạn nên hỏi chư tăng nơi gia đình sinh hoạt.
Ở mức đời thường, những việc tưởng nhớ có thể rất giản dị. Ví dụ giả định: một gia đình ở Nghệ An, sau khi bà mất, mỗi năm vào ngày giỗ góp một ít tiền mua sách vở cho học trò nghèo trong xã, vì bà từng là cô giáo làng. Việc ấy không cần nghi thức cầu kỳ, nhưng giữ được điều bà quý trọng và cho con cháu một cách để nhớ bà bằng việc làm.
Việc tưởng nhớ cũng là cách người ở lại tự chữa lành. Khi có một việc để làm vì người đã mất, nỗi đau có chỗ để đặt vào, thay vì chỉ quay vòng trong những câu "giá mà". Nghi thức tang lễ, cúng thất và giỗ chạp theo phong tục từng vùng có bài riêng ở các trang về nghi lễ và thờ cúng tổ tiên.
An ủi người đang mất mát thế nào cho đúng
Người an ủi thường muốn nói một điều gì đó sâu sắc, và giáo lý Phật giáo có sẵn nhiều câu: "đời là vô thường", "ai rồi cũng phải đi", "buông bỏ cho người đi thanh thản". Những câu ấy đúng về giáo lý nhưng có thể làm người đang đau thấy bị gạt đi. Cách Đức Phật đối xử với bà Kisa Gotami và ngài A-nan gợi ý một thứ tự khác: hiện diện trước, giáo lý sau, và nhiều khi giáo lý để người kia tự tìm.
Có vài câu nên tránh vì chúng mang dáng giáo lý mà thật ra làm tổn thương: "chắc do nghiệp của người ấy", "nhà có người mất trẻ là do...", "khóc nhiều người đi không siêu thoát được". Kinh điển phổ biến không dạy người Phật tử nói những câu ấy với người đang đau. Giải thích cái chết của ai đó bằng nghiệp là phán xét, không phải an ủi; doạ người đang khóc rằng nước mắt làm hại người đã mất là chồng thêm mũi tên thứ hai lên họ.
Điều đơn giản nhất thường lại giúp nhất: đến, ngồi cùng, nấu một bữa cơm, giúp việc tang, nhớ gọi lại sau khi đám tang đã xong và mọi người đã về. Những tuần sau tang lễ, khi khách khứa vắng, mới là lúc người ở lại cô đơn nhất. Muốn tìm hiểu sâu hơn giáo lý về sinh tử, bạn nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Khóc nhiều có làm người mất không siêu thoát được không?
Kinh điển phổ biến không dạy rằng nước mắt của người ở lại làm hại người đã mất. Câu nói ấy là quan niệm dân gian và có thể làm người đang buồn thêm áy náy. Kinh Mũi Tên chỉ nhắc rằng than khóc quá mức khiến người ở lại hao mòn, nên giữ gìn sức khoẻ của mình.
Có phải người mất sớm là do nghiệp không?
Giáo lý nghiệp nói về trách nhiệm với hành động của mình, không dùng để giải thích hay phán xét cái chết của một người cụ thể. Nhiều vị thầy nhắc rằng chỉ bậc giác ngộ mới thấy hết các duyên, nên người thường không nên quy cái chết của ai cho nghiệp, nhất là trước mặt gia đình họ.
Chuyện bà Kisa Gotami nằm ở kinh nào?
Câu chuyện được kể trong chú giải kinh Pháp Cú và chú giải Trưởng Lão Ni Kệ, không nằm trong phần kinh gốc. Phần kệ của bà có trong Trưởng Lão Ni Kệ thuộc Tiểu Bộ. Các bản kể lại có chi tiết hơi khác nhau, nhưng ý chính về hạt cải giống nhau.
Làm lễ cầu siêu lớn có giúp người mất hơn không?
Theo nhiều vị thầy, điều quan trọng là lòng thành và việc lành thật sự, không phải quy mô lễ. Làm vừa sức gia đình, không vay mượn để làm lễ. Muốn biết nghi thức cụ thể theo truyền thống chùa mình, bạn nên hỏi trực tiếp chư tăng nơi gia đình sinh hoạt.
Bao lâu thì nỗi buồn mất người thân mới nguôi?
Không có thời hạn chung. Nhiều người thấy nhẹ dần sau vài tháng, có người cần lâu hơn. Nếu sau thời gian dài bạn vẫn không làm được việc hằng ngày, mất ngủ, bỏ ăn hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Nên nói gì với trẻ khi ông bà qua đời?
Nói ngắn, thật lòng và hợp tuổi: ông bà đã mất, không trở về nữa, và mọi người buồn vì thương ông bà. Tránh nói "ông đi ngủ" vì trẻ có thể sợ ngủ. Cho trẻ cùng tham gia một việc tưởng nhớ nhỏ. Nếu trẻ lo sợ kéo dài, hãy hỏi chuyên gia tâm lý trẻ em.