Học giáo lý Phật giáo nên bắt đầu từ một cái khung nhỏ chứ không phải từ một bộ kinh lớn: hiểu Tam bảo là gì, nắm Tứ diệu đế và Bát chánh đạo, biết năm giới mang ý nghĩa gì, rồi mới đọc dần các bộ kinh ngắn. Khung này có trong hầu hết sách giáo lý nhập môn của các truyền thống, dù cách trình bày khác nhau. Nắm được nó, bạn đọc bất cứ bài giảng nào cũng biết bài ấy đang nói tới phần nào của bức tranh chung.
Phần lớn người mới bỏ cuộc không phải vì giáo lý khó, mà vì đi sai thứ tự: mở ngay kinh Kim Cang hay kinh Pháp Hoa, gặp những đoạn đầy ẩn dụ và thuật ngữ, rồi kết luận "đạo Phật cao siêu quá". Bài dưới đây gợi ý năm bước đầu, cách chọn tài liệu và những chỗ người tự học hay vấp. Đây là gợi ý ở mức phổ thông; muốn hiểu sâu và thực hành cho đúng, bạn nên thưa hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt hoặc theo một khoá giáo lý ở chùa.
Bước một: biết rõ mình học để làm gì
Người đến với giáo lý nhà Phật có rất nhiều lý do. Có người vừa quy y, muốn biết mình đã hứa nương tựa vào điều gì. Có người lớn lên trong gia đình đi chùa, thuộc vài bài tụng nhưng chưa từng ai giảng nghĩa. Có người đang trải qua một nỗi mất mát, tìm đọc để lòng bớt rối. Có sinh viên cần hiểu Phật giáo cho môn triết học hay văn hoá tôn giáo. Mỗi lý do dẫn tới một cách học hơi khác nhau, và biết rõ lý do của mình giúp bạn không bị cuốn theo những thứ chưa cần.
Nếu bạn học để hiểu đời sống tu tập của chính mình, trọng tâm là giới, Tứ diệu đế, Bát chánh đạo và cách các khái niệm ấy đi vào việc hằng ngày. Nếu bạn học để nghiên cứu, bạn sẽ cần thêm lịch sử kinh điển, sự khác nhau giữa các truyền thống và cách đọc văn bản có chú giải. Nếu bạn đang buồn khổ, một vài bài kinh ngắn và sự gần gũi với một đạo tràng thường hữu ích hơn một giáo trình dày; đồng thời, nỗi buồn kéo dài, mất ngủ hay ý nghĩ làm hại bản thân là việc cần gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, giáo lý không thay được chăm sóc y tế.
Viết ra một câu ngắn trả lời "mình học để làm gì" và dán vào trang đầu cuốn sổ ghi chép. Câu ấy sẽ đổi theo thời gian, nhưng lúc mới bắt đầu nó giữ cho bạn không đọc lan man.
Bước hai: nắm cái khung trước khi đi vào chi tiết
Phần lớn sách nhập môn đi qua những khối nội dung dưới đây, theo thứ tự gần giống nhau. Bảng chỉ là bản đồ để bạn biết mình đang đứng ở đâu, không phải chương trình bắt buộc.
| Khối nội dung | Trả lời câu hỏi gì | Gợi ý đọc khi nào |
|---|---|---|
| Cuộc đời Đức Phật | Ai là người dạy, Ngài đã thấy ra điều gì và dạy trong bối cảnh nào | Tuần đầu, để có câu chuyện làm nền |
| Tam bảo | Phật, Pháp, Tăng là gì và "nương tựa" nghĩa là gì | Ngay sau tiểu sử |
| Tứ diệu đế, Bát chánh đạo | Khổ là gì, vì sao có khổ, có hết khổ được không và con đường ra sao | Khối trung tâm, dành nhiều thời gian nhất |
| Năm giới, Thập thiện | Đạo đức nhà Phật dựa trên điều gì | Song song với Bát chánh đạo |
| Nhân quả, nghiệp | Hành động có tác ý và hệ quả của nó được giảng thế nào | Sau khi đã nắm Tứ diệu đế |
| Vô thường, vô ngã, duyên khởi | Cách đạo Phật nhìn sự vật và cái "tôi" | Khi đã quen thuật ngữ, vì đây là phần trừu tượng nhất |
| Các bộ kinh quen thuộc | Từng bộ kinh nói gì | Đọc dần, bắt đầu từ kinh ngắn |
Điều đáng chú ý là khối trung tâm, Tứ diệu đế và Bát chánh đạo, được hầu hết các truyền thống Nam truyền lẫn Bắc truyền coi là nền chung. Bắt đầu từ đó, bạn ít bị lạc khi về sau gặp những khác biệt giữa các tông phái.
Bước ba: đọc một bộ kinh ngắn, đọc chậm
Sau khi có khung, nhiều người dạy giáo lý gợi ý đọc một bộ kinh ngắn, ít thuật ngữ, viết bằng những câu dễ nhớ. Kinh Pháp Cú là lựa chọn phổ biến: theo truyền thống Nam truyền, bộ kinh gồm 423 câu kệ chia làm 26 phẩm, mỗi phẩm xoay quanh một chủ đề như tâm, lời nói, sự giận, người trí. Bản dịch tiếng Việt có nhiều, phần lớn kèm chú giải ngắn. Một vài người thầy khác lại gợi ý kinh Thiện Sanh, vì kinh nói thẳng về bổn phận trong gia đình và xã hội, rất gần với đời sống người tại gia.
Đọc chậm nghĩa là mỗi ngày chỉ một phẩm hoặc vài câu kệ, đọc hai ba lần, ghi lại câu nào mình hiểu, câu nào chưa hiểu, câu nào làm mình thấy khó chịu. Ba cột ấy chính là nguyên liệu cho những buổi thưa hỏi sau này. Người tự học hay mắc lỗi đọc nhanh cho "xong một bộ", nhưng giáo lý không giống tiểu thuyết; một câu kệ nghĩ kỹ trong một tuần thường để lại nhiều hơn mười phẩm đọc lướt.
Nên tránh mở đầu bằng các bộ kinh Đại thừa dài và giàu ẩn dụ như Pháp Hoa, Hoa Nghiêm, hay những văn bản cô đọng như Bát Nhã Tâm Kinh. Không phải vì chúng kém quan trọng, mà vì đọc chúng khi chưa quen thuật ngữ rất dễ hiểu lệch, rồi mang cái hiểu lệch ấy theo rất lâu.
Bước bốn: tìm một chỗ để hỏi
Một ngôi chùa hoặc một đạo tràng gần nhà. Học một mình được một đoạn, nhưng sớm muộn bạn sẽ gặp những câu sách không trả lời được, hoặc trả lời theo hai cách khác nhau. Chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt là người phù hợp nhất để hỏi, vì các thầy biết bạn đang học tới đâu và hiểu truyền thống của ngôi chùa đó.
Một khoá giáo lý có lộ trình. Nhiều chùa mở lớp giáo lý cho Phật tử theo từng cấp, học vào cuối tuần hoặc buổi tối. Lớp có người dạy, có bạn học, có bài kiểm tra nhẹ nhàng, giúp bạn đi đều thay vì học theo hứng.
Một người bạn đạo cùng trình độ. Hai người cùng đọc một bộ kinh rồi kể lại cho nhau nghe thường hiểu sâu hơn mỗi người đọc riêng. Chỉ cần nhớ rằng bạn đạo cũng đang học, những điều cả hai chưa chắc thì vẫn mang đi hỏi thầy.
Không thay việc hỏi bằng tìm trên mạng. Trên mạng có rất nhiều bài giảng tốt, nhưng cũng có những câu gán sai cho Đức Phật và những lời giảng thiếu căn cứ. Khi gặp điều lạ, hãy ghi lại nguồn và mang theo khi đi hỏi, đừng vội tin hay vội bỏ.
Bước năm: giữ nhịp học đều, dù ít
Giáo lý nhà Phật không đòi hỏi bạn học nhiều trong một ngày. Điều làm nên khác biệt là sự đều đặn trong nhiều tháng. Vài thói quen nhỏ giúp giữ nhịp:
- Chọn một khung giờ cố định, ví dụ hai mươi phút sau bữa tối, thay vì chờ "lúc rảnh".
- Mỗi tuần chỉ đặt một mục tiêu, như hiểu nghĩa bốn chữ khổ, tập, diệt, đạo, hoặc đọc xong một phẩm kinh Pháp Cú.
- Ghi chép bằng lời của mình. Nếu không viết lại được một ý bằng câu đơn giản, nghĩa là mình chưa hiểu ý ấy.
- Cuối tháng đọc lại sổ ghi, đánh dấu câu hỏi nào đã có lời đáp, câu nào vẫn còn treo.
- Lỡ bỏ vài ngày thì quay lại đúng chỗ dừng, không cần bắt đầu lại từ đầu, cũng không cần tự trách.
- Giữ một chút thời gian để đem điều đã học vào đời: một lời nói nhẹ hơn, một lần dừng lại trước khi giận. Theo nhiều vị thầy, giáo lý chỉ thật sự là của mình khi được sống.
Học đều không có nghĩa là học căng. Có những tuần bận rộn, chỉ đọc lại một câu kệ cũng đủ để không đứt mạch.
Sổ ghi chép của người tự học: ghi gì và ghi thế nào
Cuốn sổ là người bạn đồng hành quan trọng nhất của người tự học, quan trọng hơn cả việc chọn đúng cuốn sách. Mỗi lần học, ghi ngày ở đầu trang, ghi tên phần đang đọc, rồi chia trang làm ba khối: ý chính bằng lời của mình, thuật ngữ mới kèm nghĩa, và câu hỏi chưa có lời đáp. Ba khối ấy giữ cho việc đọc không trôi qua như đọc báo.
Ở khối thuật ngữ, nên ghi cả chữ Hán Việt lẫn nghĩa thường, ví dụ "vô thường: không thường còn, mọi thứ đều đổi khác". Khi gặp lại thuật ngữ ấy trong một bài giảng khác, bạn lật sổ ra đối chiếu, thấy được người giảng đang dùng chữ theo nghĩa nào. Ở khối câu hỏi, đánh dấu câu nào đã được giải đáp, giải đáp từ đâu: sách, lớp học hay một lần thưa hỏi thầy.
Vài tháng sau, cuốn sổ cho bạn thấy rõ mình đã đi được tới đâu. Có những câu hỏi lúc đầu thấy rất lớn, về sau tự nhiên sáng ra; có những câu hỏi tưởng nhỏ mà càng học càng thấy sâu. Đó là dấu hiệu bình thường của việc học giáo lý, không phải dấu hiệu mình học sai.
Những chỗ người mới hay vấp
Đọc quá nhiều nguồn cùng lúc. Ba cuốn sách nhập môn của ba truyền thống, cộng thêm vài kênh giảng, sẽ cho bạn ba cách gọi khác nhau cho cùng một khái niệm. Giai đoạn đầu nên theo một bộ giáo trình chính, các nguồn khác chỉ đọc để đối chiếu.
Nhảy ngay vào những khái niệm sâu. Tánh Không, Phật tánh, chân như là những khái niệm có nhiều cách luận giải. Gặp chúng quá sớm, người mới dễ hiểu thành "mọi thứ đều không có gì" hoặc "ai cũng đã là Phật rồi, khỏi tu", cả hai đều lệch so với cách các truyền thống giảng.
Học để tranh luận. Có người học được vài khái niệm rồi dùng chúng để phán xét người khác, kể cả người trong nhà. Giáo lý được giảng như tấm gương soi mình trước hết.
Coi giáo lý là lời hứa. Nhiều người tìm đến đạo Phật với mong muốn được che chở hay đổi vận. Giáo lý nhà Phật, theo cách các kinh căn bản trình bày, là con đường hiểu và chuyển hoá tâm, không phải lời hứa về may rủi.
Ngại hỏi vì sợ câu hỏi "ngây thơ". Trong các lớp giáo lý, những câu hỏi nghe đơn giản nhất thường là câu nhiều người cùng thắc mắc mà không ai dám nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Chưa quy y có học giáo lý được không?
Được. Giáo lý nhà Phật được giảng cho bất kỳ ai muốn tìm hiểu, không đòi hỏi phải quy y trước. Nhiều lớp giáo lý ở chùa nhận cả người chưa quy y. Quy y là một quyết định riêng, nên đến khi bạn đã hiểu Tam bảo là gì và thấy mình muốn nương tựa, chứ không phải điều kiện để được học.
Nên đọc sách giáo lý của truyền thống Nam truyền hay Bắc truyền trước?
Phần cốt lõi như Tứ diệu đế, Bát chánh đạo, năm giới, nhân quả được cả hai truyền thống giảng với nội dung rất gần nhau. Người mới nên theo truyền thống của ngôi chùa mình sinh hoạt để dễ thưa hỏi. Về sau, đọc thêm truyền thống kia giúp bạn thấy rõ đâu là nền chung, đâu là chỗ nhấn khác nhau.
Một ngày nên dành bao nhiêu thời gian học giáo lý?
Không có con số chuẩn. Với người đi làm, khoảng hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày, cộng một buổi dài hơn vào cuối tuần, đã đủ để đi đều. Quan trọng là giữ nhịp trong nhiều tháng và để dành thời gian nghĩ về điều đã đọc, thay vì đọc thật nhiều trong vài ngày rồi bỏ.
Có cần học chữ Hán hay tiếng Pali mới hiểu kinh không?
Không cần ở giai đoạn đầu. Các bản dịch tiếng Việt có chú giải đã đủ cho người mới. Biết nghĩa một số từ Hán Việt và vài thuật ngữ Pali, Sanskrit thường gặp sẽ giúp hiểu sâu hơn, và việc này có thể học dần trong lúc đọc, không cần học ngôn ngữ một cách bài bản.
Đọc kinh không hiểu thì có nên tiếp tục đọc không?
Chỗ không hiểu nên được ghi lại thay vì bỏ qua hay cố đoán. Có thể đọc thêm chú giải, đọc lại sau khi học thêm phần khác, hoặc mang câu hỏi tới hỏi chư tăng, ni. Nhiều đoạn kinh chỉ sáng ra khi người đọc đã có thêm nền, nên chưa hiểu lúc đầu là chuyện bình thường.
Học giáo lý có phải ăn chay hay giữ giới ngay không?
Không có điều kiện ấy để được học. Giới và chay là những thực hành mà mỗi người cân nhắc khi đã hiểu ý nghĩa của chúng và phù hợp với hoàn cảnh của mình. Nếu băn khoăn, bạn nên hỏi vị thầy hướng dẫn, đừng tự ép mình hay để người khác ép.