Phần lớn thuật ngữ Phật học trong tiếng Việt đi qua hai chặng: từ tiếng Pali hoặc Sanskrit sang chữ Hán, rồi từ chữ Hán sang âm Hán Việt; vì vậy một khái niệm có thể có tên phiên âm (Niết-bàn), tên dịch nghĩa (Tịch diệt), chữ Pali (nibbāna) và chữ Sanskrit (nirvāṇa). Biết cách nhận ra một từ là phiên âm hay dịch nghĩa, và biết tra ngược về chữ gốc, giúp người tự học đọc kinh và nghe giảng đỡ rối hơn hẳn.
Bài này không phải từ điển. Mục đích là cho bạn một cách làm: nhận dạng các lớp từ, tra nghĩa ở đâu, ghi sổ thuật ngữ ra sao, và những cặp từ người mới hay nhầm. Nghĩa sâu của từng khái niệm vẫn cần được học trong bối cảnh giáo lý, và những chỗ còn băn khoăn nên thưa hỏi chư tăng, ni nơi bạn sinh hoạt.
Vì sao một khái niệm có nhiều tên gọi
Kinh điển Phật giáo được ghi lại bằng nhiều ngôn ngữ. Truyền thống Nam truyền giữ kinh bằng tiếng Pali; nhiều kinh Đại thừa được biết tới qua bản Sanskrit hoặc qua bản Hán dịch. Người Việt tiếp nhận Phật giáo từ rất sớm, qua cả hai ngả, nhưng phần lớn kinh sách truyền thống ở Việt Nam là bản chữ Hán, đọc theo âm Hán Việt. Đến thế kỷ XX, kinh Nam truyền được dịch thẳng từ Pali sang tiếng Việt, mang theo một lớp thuật ngữ mới.
Khi dịch sang chữ Hán, các dịch giả xưa có hai cách. Cách thứ nhất là phiên âm: dùng chữ Hán có âm gần với âm gốc, như Phật-đà cho Buddha, Bồ-tát cho bodhisattva, Niết-bàn cho nirvāṇa. Cách thứ hai là dịch nghĩa: chọn chữ Hán diễn đạt ý, như Giác giả cho Buddha, Tịch diệt cho nirvāṇa. Có những từ người xưa giữ phiên âm vì cho rằng nghĩa quá rộng, dịch sẽ làm hẹp đi.
Kết quả là trong tiếng Việt ngày nay, một khái niệm có thể xuất hiện dưới nhiều dạng tuỳ bản kinh, tuỳ người giảng. Bạn nghe "Bát-nhã" ở chùa Bắc tông, đọc "tuệ" trong sách Nam tông, gặp "prajñā" hay "paññā" trong sách nghiên cứu, mà cả bốn đều nói về trí tuệ thấy rõ thực tướng. Không biết điều này, người mới dễ tưởng đó là bốn khái niệm khác nhau.
Một số thuật ngữ thường gặp qua các lớp tên gọi
Bảng dưới đây chỉ gồm những từ phổ biến, cách viết chữ Pali, Sanskrit theo lối thường dùng trong sách tiếng Việt. Nghĩa ở cột cuối là nghĩa phổ thông, chưa phải định nghĩa giáo lý đầy đủ.
| Hán Việt thường gặp | Pali | Sanskrit | Nghĩa phổ thông |
|---|---|---|---|
| Phật, Phật-đà | Buddha | Buddha | Người đã tỉnh thức, giác ngộ |
| Pháp | Dhamma | Dharma | Giáo lý; cũng chỉ các hiện tượng, sự vật |
| Tăng, Tăng-già | Saṅgha | Saṃgha | Cộng đồng người tu |
| Nghiệp | Kamma | Karma | Hành động có tác ý |
| Niết-bàn, Tịch diệt | Nibbāna | Nirvāṇa | Sự dập tắt tham, sân, si |
| Khổ | Dukkha | Duḥkha | Bất toại, không trọn vẹn, đau khổ |
| Vô thường | Anicca | Anitya | Không thường còn |
| Vô ngã | Anattā | Anātman | Không có tự ngã thường hằng, độc lập |
| Bát-nhã, Tuệ | Paññā | Prajñā | Trí tuệ thấy rõ |
| Ba-la-mật, Đáo bỉ ngạn | Pāramī | Pāramitā | Sự hoàn thiện, hạnh đưa tới bờ bên kia |
| Tỳ-kheo, Khất sĩ | Bhikkhu | Bhikṣu | Vị tăng đã thọ giới đầy đủ |
| Kinh | Sutta | Sūtra | Bài giảng được ghi lại |
Để ý rằng chữ Pali và Sanskrit thường giống nhau ở gốc, chỉ khác cách biến âm: kamma và karma, dhamma và dharma. Biết quy luật này, gặp một chữ lạ bạn có thể đoán được cặp tương ứng ở ngôn ngữ kia.
Nhận ra phiên âm và dịch nghĩa
Từ có gạch nối, đọc lên không thành nghĩa tiếng Việt. Những từ như A-la-hán, Ca-sa, Tỳ-kheo, Bồ-đề, Xá-lợi thường là phiên âm. Tách từng chữ ra tra nghĩa Hán sẽ không có ý gì liên quan; nghĩa nằm ở chữ gốc Pali hoặc Sanskrit.
Từ ghép hai chữ Hán có nghĩa rõ. Những từ như Vô thường, Giải thoát, Chánh kiến, Từ bi thường là dịch nghĩa. Tra từng chữ Hán sẽ giúp hiểu: vô là không, thường là còn mãi.
Từ lai giữa hai cách. Có những từ nửa phiên âm nửa dịch nghĩa, như Thiền định: Thiền là phiên âm rút gọn của dhyāna qua chữ Hán, Định là dịch nghĩa của samādhi. Gặp những từ như vậy, nên tra từng phần.
Cùng một chữ, nhiều nghĩa. Chữ "Pháp" là ví dụ điển hình: có khi là giáo lý của Đức Phật, có khi là mọi hiện tượng, có khi là đối tượng của ý. Phải đọc cả câu mới biết đang dùng nghĩa nào; đây là chỗ chú thích của bản dịch giúp được nhiều nhất.
Từ đã đi vào tiếng Việt đời thường. Duyên, nghiệp, vô thường, tu hành, từ bi đã thành chữ nói hằng ngày, với nghĩa đôi khi lệch so với nghĩa trong kinh. Khi học giáo lý, nên tạm gác nghĩa đời thường để đọc theo nghĩa kinh văn.
Cách tra một thuật ngữ lạ
Khi gặp một từ chưa biết trong kinh hoặc bài giảng, quy trình dưới đây giúp bạn đi từ chữ tới nghĩa mà ít bị sai:
- Ghi lại nguyên văn từ ấy và câu chứa nó, kèm tên kinh hoặc bài giảng. Đừng ghi riêng một từ, vì nghĩa phụ thuộc nhiều vào câu.
- Xem chú thích của bản dịch đang đọc. Nhiều bản đã giải thích ngay lần đầu thuật ngữ xuất hiện.
- Tra trong một bộ từ điển Phật học tiếng Việt; nhiều bộ ghi kèm chữ Hán, chữ Pali hoặc Sanskrit. Nếu là từ dịch nghĩa, tra thêm từng chữ trong từ điển Hán Việt phổ thông.
- Ghi chữ gốc Pali hoặc Sanskrit nếu từ điển có, để lần sau gặp ở sách khác có thể nhận ra ngay.
- Đọc lại câu ban đầu với nghĩa vừa tra. Nếu câu vẫn khó hiểu, có thể từ ấy đang dùng một nghĩa khác trong số các nghĩa từ điển ghi.
- Chỗ nào vẫn chưa chắc, đưa vào danh sách câu hỏi để thưa hỏi chư tăng, ni.
Từ điển Phật học thường do các tác giả thuộc những truyền thống khác nhau soạn, nên cùng một mục từ có thể giải thích theo hướng khác nhau. Khi thấy khác, ghi cả hai, đó là thông tin có ích chứ không phải lỗi.
Những cặp từ người mới hay nhầm
Công đức và phước đức. Hai từ thường bị dùng lẫn trong đời thường. Nhiều sách giảng phân biệt chúng ở chỗ hướng về giải thoát hay hướng về điều lành trong đời; cách phân biệt cụ thể nên hỏi người hướng dẫn, vì mỗi truyền thống nhấn khác nhau.
Niết-bàn và cõi Tịnh độ. Niết-bàn được giảng là sự dập tắt phiền não, không phải một nơi chốn. Tịnh độ trong kinh A Di Đà là một cõi được mô tả. Hai khái niệm thuộc hai tầng giáo lý khác nhau.
Thiền và chánh niệm. Thiền là phiên âm chỉ trạng thái định hoặc cả việc tu tập định; chánh niệm là một chi trong Bát chánh đạo, nói về sự ghi nhận rõ ràng. Hai từ liên quan nhưng không đồng nghĩa.
Giới và luật. Trong nhiều văn cảnh, giới chỉ những điều tự nguyện giữ, như năm giới; luật chỉ hệ thống quy định của Tăng đoàn. Người tại gia thường nói về giới nhiều hơn.
Tâm và ý. Một số bản dịch dùng tâm, một số dùng ý cho cùng một chữ gốc; trong luận giải chuyên sâu, hai chữ lại có thể được phân biệt. Với người mới, cứ theo cách dùng của bản dịch mình đang đọc là đủ.
Vì sao bản dịch mới và bản dịch cũ dùng chữ khác nhau
Người đọc kinh sẽ sớm nhận ra rằng cùng một khái niệm, bản dịch từ chữ Hán vài chục năm trước và bản dịch từ Pali gần đây chọn chữ rất khác. Bản cũ thường giữ nguyên âm Hán Việt: "chư pháp", "nhãn căn", "tác ý". Bản mới có xu hướng dịch sang lời thường: "các hiện tượng", "con mắt", "sự chú tâm". Không bên nào sai; mỗi lựa chọn có cái được và cái mất.
Giữ âm Hán Việt có cái lợi là chuẩn xác và thống nhất, người đọc biết chắc đang gặp thuật ngữ nào, dễ đối chiếu với kinh văn chữ Hán. Cái mất là người trẻ, người không quen chữ Hán đọc thấy xa lạ, dễ học thuộc chữ mà không hiểu ý. Dịch sang lời thường thì gần gũi hơn, nhưng mỗi dịch giả chọn một chữ, nên cùng một khái niệm có thể thành ba bốn cách diễn đạt ở ba bốn cuốn sách.
Với người tự học, cách xử lý đơn giản là luôn ghi kèm: gặp chữ dịch nghĩa thì tìm xem nó ứng với thuật ngữ Hán Việt nào, gặp chữ Hán Việt thì ghi thêm một cách diễn đạt bằng lời thường. Sau một thời gian, hai lớp chữ ấy sẽ tự nối với nhau trong đầu, và bạn đọc được cả sách cũ lẫn sách mới mà không bị vấp.
Lập sổ thuật ngữ của riêng mình
Một cuốn sổ thuật ngữ, hay vài trang cuối của sổ học giáo lý, là công cụ đơn giản mà rất hiệu quả. Mỗi mục ghi bốn dòng: từ Hán Việt như bạn gặp, chữ gốc nếu biết, nghĩa ngắn gọn bằng lời của mình, và một câu ví dụ lấy từ kinh hoặc bài giảng. Sắp các mục theo vần chữ cái để dễ tìm.
Đừng cố chép cả định nghĩa dài từ từ điển. Định nghĩa của mình, dù chưa đầy đủ, mới là thứ nhớ được. Khi học thêm và hiểu rộng hơn, bạn quay lại mục ấy bổ sung, gạch dòng cũ thay vì xoá, để thấy cách hiểu của mình đã đổi thế nào.
Sau khoảng một năm học đều, sổ thuật ngữ của người tự học thường có vài trăm mục. Lúc ấy bạn sẽ nhận ra phần lớn bài giảng và kinh văn chỉ xoay quanh khoảng một hai trăm khái niệm cốt lõi; nắm chắc chúng, việc đọc kinh nhẹ đi rất nhiều.
Một mẹo nhỏ: mỗi tuần chọn ba mục trong sổ, thử giải thích chúng cho chính mình mà không nhìn phần nghĩa đã ghi. Mục nào giải thích trôi chảy thì đánh dấu đã thuộc; mục nào còn ấp úng thì đọc lại câu ví dụ đi kèm. Ôn kiểu này mất chừng mười phút mà giữ được vốn thuật ngữ lâu hơn hẳn việc đọc lướt cả cuốn sổ.
Câu hỏi thường gặp
Có cần học tiếng Pali hay Sanskrit để hiểu giáo lý không?
Không cần với người học phổ thông. Biết chữ gốc của vài chục thuật ngữ cốt lõi đã đủ giúp bạn nhận ra khái niệm qua các bản dịch khác nhau. Học ngôn ngữ cổ là việc của người muốn nghiên cứu sâu kinh văn, cần thời gian và người hướng dẫn chuyên môn.
Vì sao cùng một tên người hay tên đất lại có nhiều cách viết?
Vì tên ấy được phiên âm qua chữ Hán rồi sang âm Hán Việt, mỗi dịch giả chọn chữ khác nhau; lại có bản phiên trực tiếp từ Pali sang chữ Việt. Ví dụ tên vị đệ tử Sāriputta có khi viết Xá-lợi-phất, có khi viết Sariputta. Ghi cả hai cách vào sổ giúp bạn không lẫn.
Đọc chữ Pali, Sanskrit có dấu như thế nào?
Các dấu như gạch ngang trên nguyên âm hay chấm dưới phụ âm cho biết âm dài, âm uốn lưỡi. Người học phổ thông không cần phát âm chuẩn; chỉ cần nhận ra chữ khi đọc. Nếu muốn đọc đúng, bạn có thể hỏi chư tăng Nam tông, vì các thầy tụng kinh bằng tiếng Pali hằng ngày.
Từ điển Phật học trên mạng có dùng được không?
Một số bản số hoá từ sách in có tên tác giả rõ ràng là nguồn tham khảo hữu ích. Nên tránh những trang tự soạn không rõ ai viết, không dẫn nguồn. Khi thấy một mục từ giải thích lạ, đối chiếu với một từ điển in hoặc hỏi người hướng dẫn trước khi ghi vào sổ.
Có nên dùng từ gốc Pali thay cho từ Hán Việt khi nói chuyện không?
Tuỳ người nghe. Trong lớp giáo lý hoặc khi so sánh các bản dịch, nói kèm từ gốc giúp tránh nhầm. Trong sinh hoạt thường ngày ở chùa, dùng từ quen thuộc của chùa ấy sẽ tự nhiên và dễ hiểu hơn cho mọi người.
Chữ "Bụt" và chữ "Phật" khác nhau không?
Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng "Bụt" là cách người Việt gọi Buddha từ rất sớm, gần âm gốc hơn, còn "Phật" đi vào tiếng Việt qua âm Hán Việt về sau. Hai chữ cùng chỉ một Đấng; chữ Bụt còn sống trong truyện cổ tích và trong một số cách nói dân gian.