Lớp giáo lý cho Phật tử là những khoá học do chùa hoặc ban hoằng pháp tổ chức, thường học vào buổi tối hay cuối tuần, đi từ những bài căn bản như Tam bảo, Tứ diệu đế, năm giới tới các khái niệm sâu hơn, có người dạy, có bạn học và có lộ trình nhiều tháng hoặc nhiều năm. Đây là cách học được nhiều vị thầy khuyên nhất cho người mới, vì sai chỗ nào thì có người chỉ ra ngay.
Mỗi nơi tổ chức một khác: có chùa chia ba cấp rõ ràng, có chùa chỉ mở một lớp chung kéo dài cả năm, có nơi học theo hình thức hàm thụ hoặc trực tuyến. Bài dưới đây tả những nét chung để bạn biết mình sẽ gặp gì, cách hỏi để ghi danh và cách học cho đều. Chi tiết cụ thể của từng lớp, bạn hỏi thẳng ban tổ chức hoặc chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt là chính xác nhất.
Lớp giáo lý ở chùa thường được tổ chức thế nào
Phần lớn lớp giáo lý dành cho người tại gia được mở bởi chính ngôi chùa, hoặc bởi ban hoằng pháp của giáo hội ở địa phương rồi đặt lớp tại một vài chùa lớn. Người dạy thường là chư tăng, ni đã học qua các trường Phật học, đôi khi có thêm cư sĩ được nhà chùa mời giảng một số chủ đề. Học viên đủ lứa tuổi: sinh viên, người đi làm, các cô các bác đã nghỉ hưu, có khi cả hai thế hệ trong một nhà cùng học.
Về nhịp học, cách phổ biến là một hoặc hai buổi mỗi tuần, mỗi buổi khoảng hai giờ, gồm phần giảng, phần hỏi đáp và đôi khi một khoá lễ ngắn trước hoặc sau giờ học. Một khoá có thể kéo dài từ ba tháng tới một năm. Nhiều nơi chia thành các cấp, gọi là sơ cấp, trung cấp, cao cấp hoặc căn bản, nâng cao; học xong cấp này mới lên cấp sau. Cuối khoá thường có bài kiểm tra nhẹ nhàng, bằng câu hỏi hoặc bài viết ngắn, và có nơi trao giấy chứng nhận hoàn thành.
Ngoài lớp định kỳ, một số chùa có các khoá tu ngắn ngày, khoá tu mùa hè cho thanh thiếu niên hoặc buổi giảng pháp vào ngày rằm, mùng một. Những hình thức ấy bổ ích, nhưng khác với một lớp giáo lý có giáo trình và kiểm tra. Nếu mục tiêu của bạn là hiểu có hệ thống, nên tìm loại lớp có lộ trình.
Nội dung thường gặp theo từng cấp
Mỗi lớp có giáo trình riêng, nhưng thứ tự dưới đây khá phổ biến. Bảng chỉ để bạn hình dung, không phải chương trình chung của mọi nơi.
| Cấp | Chủ đề thường học | Mục tiêu |
|---|---|---|
| Căn bản | Cuộc đời Đức Phật, Tam bảo, quy y, năm giới, Tứ diệu đế, Bát chánh đạo, ý nghĩa các nghi thức thường gặp ở chùa | Biết mình đang theo con đường nào và vì sao |
| Trung cấp | Nhân quả và nghiệp, Tam pháp ấn, ngũ uẩn, duyên khởi, Thập thiện, Tứ vô lượng tâm, một số bộ kinh ngắn | Hiểu các khái niệm nền và liên hệ chúng với nhau |
| Nâng cao | Lục độ, Bồ Tát đạo, khái niệm Đại thừa, sơ lược lịch sử kinh điển và các truyền thống, đọc kinh có hướng dẫn | Đọc được kinh văn và bài giảng dài mà không lạc |
| Chuyên đề | Một bộ kinh, một chủ đề như hiếu hạnh, chánh mạng, hoặc lịch sử Phật giáo Việt Nam | Đi sâu theo nhu cầu riêng |
Nhiều lớp căn bản còn dạy cách đứng, ngồi, chắp tay, lễ lạy trong chùa và ý nghĩa của chúng. Phần nghi lễ ấy là chuyện của nếp sinh hoạt, còn phần giáo lý là lý do đằng sau; một lớp tốt thường nói cả hai.
Cách tìm và ghi danh một lớp
Thông tin lớp giáo lý ít khi được quảng bá rộng, phần lớn truyền miệng hoặc dán ở bảng thông báo của chùa. Vài bước thường dùng:
- Hỏi ngay tại ngôi chùa bạn hay lui tới. Văn phòng chùa hoặc vị tri khách thường biết chùa có mở lớp không, nếu không thì gợi ý nơi gần nhất.
- Hỏi những Phật tử đi chùa lâu năm, nhất là các đạo tràng. Họ thường biết lịch khai giảng của nhiều nơi.
- Theo dõi kênh thông tin chính thức của chùa, nếu có, vào khoảng đầu năm âm lịch hoặc sau mùa an cư, vì nhiều lớp khai giảng vào các thời điểm ấy.
- Khi gặp ban tổ chức, hỏi rõ: lớp dành cho ai, học mấy buổi một tuần, kéo dài bao lâu, có yêu cầu đã quy y không, có giáo trình in sẵn không, vắng buổi có học bù được không.
- Đi dự thử một buổi nếu được phép, để xem cách giảng và không khí lớp có hợp với mình không.
- Ghi danh theo hướng dẫn của ban tổ chức. Có lớp ghi danh bằng phiếu giấy, có lớp chỉ cần ghi tên vào danh sách.
Phần lớn lớp giáo lý ở chùa không thu học phí; có nơi nhận đóng góp tuỳ tâm cho chi phí giáo trình hay điện nước. Bạn không cần ngại vì chưa đóng góp được, cũng không nên cảm thấy phải góp nhiều mới "xứng".
Chuẩn bị gì trước buổi học đầu tiên
Trang phục. Nhiều lớp yêu cầu mặc áo tràng, thường màu lam hoặc nâu, có lớp chỉ cần quần áo kín đáo, lịch sự. Nếu chưa có áo tràng, bạn hỏi ban tổ chức xem buổi đầu mặc thường có được không.
Sổ ghi chép riêng. Một cuốn sổ chỉ dành cho lớp giáo lý, ghi ngày học và chủ đề ở đầu trang. Sau vài tháng, cuốn sổ ấy là tài liệu ôn tập quý hơn mọi bản tóm tắt in sẵn.
Giáo trình. Nếu lớp phát giáo trình, đọc trước bài của buổi kế tiếp, dù chỉ lướt. Đến lớp với vài chữ đã gặp qua giúp bạn nghe giảng nhẹ hơn hẳn.
Một câu hỏi thật. Mang theo một điều bạn thật sự băn khoăn, như "vì sao Phật tử không thờ Đức Phật như một vị thần". Lớp học trở nên sống động hơn khi bạn đến với câu hỏi của mình.
Tâm thế người học. Bạn có thể đã đọc nhiều, hoặc chưa đọc gì. Cả hai đều ổn. Điều cần là sẵn lòng nghe một cách giảng có thể khác điều mình từng hiểu, ghi lại chỗ khác ấy và hỏi khi thích hợp.
Học trên lớp và học ở nhà
Một buổi học hai giờ mỗi tuần sẽ trôi đi rất nhanh nếu giữa các buổi bạn không mở sổ ra lần nào. Nhiều học viên lâu năm chia sẻ một nếp đơn giản: tối hôm học về đọc lại phần ghi chép, chép sạch những ý chính bằng lời của mình; giữa tuần đọc trước bài mới; trước buổi kế tiếp ghi ra một hai câu hỏi. Tổng thời gian ở nhà chỉ chừng một giờ mỗi tuần, nhưng làm khác hẳn chuyện "đi học cho có".
Trong giờ học, bạn nên ghi chép ý chính thay vì cố chép từng chữ của người giảng. Khi thầy dẫn một câu kinh, ghi tên kinh để tự tìm đọc sau. Khi thầy kể một ví dụ, ghi lại ví dụ vì đó thường là thứ giúp nhớ lâu nhất. Phần hỏi đáp cuối buổi là lúc quý, kể cả khi bạn không hỏi: nghe câu hỏi của người khác cho bạn thấy những chỗ mình chưa từng nghĩ tới.
Học cùng một hai người bạn trong lớp cũng giúp đi đều. Hẹn nhau ôn bài trước kỳ kiểm tra, kể lại cho nhau điều mình hiểu, những chỗ cả nhóm còn tranh cãi thì ghi lại để hỏi thầy vào buổi sau. Điều cần tránh là để nhóm học trở thành nơi bình phẩm người giảng hay bạn cùng lớp.
Những băn khoăn thường gặp của người mới đi học
"Mình lớn tuổi rồi, theo kịp không?" Lớp giáo lý không phải kỳ thi tuyển. Nhiều lớp có học viên ngoài bảy mươi tuổi. Người lớn tuổi thường có lợi thế là trải nghiệm sống dày, nhiều khái niệm như vô thường hay nhân quả họ thấy rõ hơn người trẻ.
"Mình theo truyền thống khác thì có học được không?" Phần cốt lõi như Tứ diệu đế, Bát chánh đạo, năm giới được các truyền thống giảng gần giống nhau. Bạn cứ nói với người dạy rằng mình quen một truyền thống khác; các thầy thường sẽ chỉ ra chỗ nào là nền chung, chỗ nào là cách nhấn riêng.
"Vắng vài buổi vì công việc thì sao?" Hỏi bạn cùng lớp mượn sổ ghi, xin giáo trình bài đã nghỉ, và nếu cần thì nhờ thầy giải đáp vài phút sau giờ học. Phần lớn ban tổ chức thông cảm với người đi làm, miễn là bạn chủ động.
"Có bắt buộc quy y hay ăn chay không?" Tuỳ lớp. Nhiều lớp căn bản nhận cả người chưa quy y. Chuyện quy y, ăn chay là lựa chọn riêng, nên cân nhắc khi đã hiểu ý nghĩa, và thưa hỏi chư tăng, ni nếu còn phân vân.
"Học xong có phải đi giảng lại cho người khác không?" Không. Học giáo lý trước hết là để hiểu và sống. Nếu về sau bạn muốn tham gia hướng dẫn, việc đó cần thêm thời gian và sự cho phép của nhà chùa.
Khi chưa có lớp phù hợp
Không phải ai cũng ở gần một ngôi chùa có mở lớp, cũng không phải lịch lớp nào cũng hợp với giờ làm. Trong trường hợp ấy, bạn vẫn có thể tự học theo một lộ trình có thứ tự, dùng một giáo trình nhập môn do chùa hay ban hoằng pháp giới thiệu, và đặt lịch định kỳ đến chùa thưa hỏi những chỗ chưa rõ. Một số nơi có hình thức học hàm thụ hoặc học trực tuyến có giáo trình và kiểm tra; khi chọn, nên hỏi chư tăng, ni nơi mình sinh hoạt để biết lớp ấy do đâu tổ chức.
Điều nên tránh là ghép thay một lớp bằng việc nghe ngẫu nhiên các đoạn giảng ngắn trên mạng. Những đoạn ấy có thể rất hay, nhưng thiếu thứ tự và thiếu người để hỏi lại. Tự học có kỷ luật kết hợp với một nơi thưa hỏi, rồi khi có điều kiện thì vào lớp, là con đường đều đặn hơn cả.
Câu hỏi thường gặp
Lớp giáo lý ở chùa có cho người không theo đạo Phật tham dự không?
Nhiều lớp mở rộng cho người muốn tìm hiểu, kể cả người chưa theo đạo hay theo tôn giáo khác. Bạn nên hỏi ban tổ chức trước, nói rõ mình đến để tìm hiểu. Khi dự lớp, giữ nếp lịch sự của chùa là đủ; bạn không bị yêu cầu làm nghi thức nào trái với niềm tin của mình.
Có nên học cùng lúc hai lớp ở hai chùa khác nhau không?
Với người mới, học một lớp cho trọn thường tốt hơn. Hai lớp với hai giáo trình có thể dùng thuật ngữ và thứ tự khác nhau, dễ gây rối. Khi đã xong cấp căn bản, bạn có thể dự thêm các buổi chuyên đề ở nơi khác để mở rộng hiểu biết.
Trẻ em có học chung lớp giáo lý với người lớn được không?
Thường thì không phù hợp, vì cách giảng của lớp người lớn khá khô với trẻ. Nhiều chùa có sinh hoạt riêng cho thiếu nhi, như gia đình Phật tử hay lớp giáo lý thiếu nhi, dạy bằng chuyện kể và hoạt động nhóm, không chấm điểm hay xếp hạng các em.
Giấy chứng nhận hoàn thành lớp giáo lý dùng để làm gì?
Chủ yếu là để ghi nhận bạn đã học xong một cấp, đôi khi là điều kiện để học cấp tiếp theo ở cùng nơi. Giấy ấy không phải văn bằng chuyên môn. Điều đáng giữ hơn là những gì bạn hiểu và cuốn sổ ghi chép qua các tháng học.
Nghe giảng mà thấy khác với điều mình đọc được ở sách khác thì sao?
Hãy ghi lại cả hai cách giảng, kèm nguồn, rồi hỏi người dạy sau giờ học. Nhiều khác biệt đến từ truyền thống khác nhau hoặc từ cách diễn đạt, không phải ai đúng ai sai. Hỏi với tinh thần tìm hiểu sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn cả hai.
Học online có thay được lớp ở chùa không?
Học trực tuyến có giáo trình và người giảng rõ ràng có thể là lựa chọn tốt khi bạn ở xa hoặc bận. Tuy vậy, lớp tại chùa có ưu thế gặp trực tiếp người dạy, có bạn học và gắn với đời sống của một ngôi chùa. Nếu được, nên kết hợp cả hai.