Đạo Phật có đủ những yếu tố thường dùng để nhận diện một tôn giáo, như cộng đồng tu sĩ, nghi lễ, nơi thờ tự và niềm tin vào tái sinh, giải thoát; đồng thời có một hệ thống phân tích về tâm, về nhận thức và về thực tại đủ sâu để được nghiên cứu như triết học. Vì vậy câu trả lời phổ biến trong giới nghiên cứu là: tuỳ định nghĩa, và đạo Phật không hoàn toàn nằm gọn trong một ô.
Câu hỏi này hay xuất hiện trong môn triết học, môn văn hoá tôn giáo ở đại học, và trong những cuộc trò chuyện giữa người theo đạo với người chưa theo. Bài dưới đây trình bày các cách nhìn một cách trung lập, không nhằm xếp hạng đạo Phật với các tôn giáo hay hệ tư tưởng khác. Với người đang tu học, cách đạo Phật được sống trong ngôi chùa của mình có thể khác với cách nó được phân loại trong sách; chỗ ấy nên thưa hỏi chư tăng, ni.
Câu hỏi bắt đầu từ định nghĩa
Chữ "tôn giáo" và "triết học" trong tiếng Việt hiện đại phần lớn đến từ cách phân loại của học thuật phương Tây thế kỷ XIX, XX. Trong truyền thống Á Đông, người ta nói "đạo": đạo Phật, đạo Nho, đạo Lão, một chữ vừa mang nghĩa con đường sống, vừa mang nghĩa giáo lý, không tách bạch như hai chữ kia. Khi đặt câu hỏi "tôn giáo hay triết học", ta đang dùng một cái khung đến sau để đo một truyền thống có trước.
Định nghĩa tôn giáo cũng không thống nhất. Có định nghĩa nhấn vào niềm tin vào một đấng tối cao; theo định nghĩa ấy, nhiều truyền thống Phật giáo không khớp, vì giáo lý không đặt một đấng sáng tạo ở trung tâm. Có định nghĩa nhấn vào hệ thống niềm tin, nghi lễ và cộng đồng hướng tới điều được coi là tối hậu; theo định nghĩa ấy, đạo Phật rõ ràng là một tôn giáo.
Định nghĩa triết học cũng vậy. Nếu triết học là lập luận về bản chất thực tại, nhận thức và đạo đức bằng lý trí, thì nhiều phần của giáo lý Phật giáo, nhất là các bộ luận, hoàn toàn thuộc triết học. Nếu triết học là hoạt động thuần lý thuyết, tách khỏi thực hành và niềm tin, thì đạo Phật không chỉ là triết học. Hiểu rõ định nghĩa đang dùng là bước đầu để câu hỏi có ý nghĩa.
Những nét giống tôn giáo và giống triết học
Bảng dưới liệt kê các đặc điểm thường được nêu khi bàn câu hỏi này. Đây là đặc điểm chung, mức độ khác nhau giữa các truyền thống.
| Khía cạnh | Nét giống tôn giáo | Nét giống triết học |
|---|---|---|
| Cộng đồng | Có Tăng đoàn, Phật tử tại gia, chùa chiền | Có các trường phái tư tưởng, các luận sư tranh luận với nhau |
| Thực hành | Có nghi lễ, tụng kinh, lễ lạy, quy y, thọ giới | Có phương pháp quán sát, phân tích tâm |
| Niềm tin | Tái sinh, nghiệp, Niết-bàn, các cõi, chư Phật và Bồ Tát | Khuyến khích tự xét, tự kiểm chứng thay vì tin theo |
| Văn bản | Kinh điển được tôn kính, tụng đọc | Các bộ luận phân tích khái niệm chặt chẽ |
| Mục tiêu | Giải thoát khỏi khổ | Hiểu đúng bản chất sự vật, sống có đạo đức |
| Đấng tối cao | — | Không đặt đấng sáng tạo ở trung tâm giáo lý |
Nhìn bảng có thể thấy ranh giới không nằm giữa các mục mà nằm ngay trong từng mục: cùng là chuyện tái sinh, có người đọc như niềm tin tôn giáo, có người đọc như một giả thuyết đạo đức về trách nhiệm hành động.
Phần triết học: từ kinh tới các bộ luận
Ngay trong các bài kinh sớm, Đức Phật được ghi lại là thường phân tích vấn đề theo từng bước: khổ là gì, do đâu mà có, có chấm dứt được không, con đường chấm dứt là gì. Cách trình bày theo cấu trúc nguyên nhân và điều kiện ấy, cùng những khái niệm như duyên khởi, vô ngã, là chất liệu mà các nhà triết học về sau phân tích rất nhiều.
Sau thời Đức Phật, các bộ luận, gọi chung là A-tì-đạt-ma, hệ thống hoá giáo lý thành những bảng phân loại chi tiết về tâm và các yếu tố của tâm. Trong truyền thống Đại thừa, ngài Long Thọ, thường được xác định sống vào khoảng thế kỷ II, khai mở tư tưởng Trung quán, phân tích khái niệm "không" bằng lập luận chặt chẽ. Khoảng thế kỷ IV, các ngài Vô Trước và Thế Thân phát triển tư tưởng Duy thức, bàn sâu về tâm thức và nhận thức.
Những hệ tư tưởng này được nghiên cứu trong các khoa triết học, so sánh với các vấn đề của triết học phương Tây như bản chất của tự ngã, giới hạn của ngôn ngữ, quan hệ giữa nhận thức và thực tại. Ở Việt Nam, Phật giáo cũng là nội dung quen thuộc trong các giáo trình lịch sử triết học phương Đông.
Phần tôn giáo: đời sống của người tin và tu
Với phần lớn Phật tử, đạo Phật trước hết là một đời sống tôn giáo. Họ quy y Tam bảo, giữ giới, đi chùa ngày rằm, mùng một, tụng kinh, lễ Phật, tham gia các ngày lễ lớn. Niềm tin vào Tam bảo, vào nhân quả và tái sinh, vào khả năng giải thoát là nền của đời sống ấy. Các nghi lễ không chỉ là hình thức; với người thực hành, chúng là cách nuôi dưỡng tâm và gắn kết cộng đồng.
Trong nhiều truyền thống, như Tịnh độ, niềm tin và sự phát nguyện có vị trí trung tâm. Ở các truyền thống khác, thiền định hoặc học kinh được nhấn mạnh hơn. Dù nhấn chỗ nào, đạo Phật vẫn gắn với một cộng đồng tu học có giới luật, có thầy truyền dạy, có những giá trị được tôn kính. Những điều ấy khó xếp vào triết học theo nghĩa hẹp.
Vì vậy, gọi đạo Phật "chỉ là triết học" có thể vô tình xem nhẹ đời sống tín ngưỡng của hàng triệu người; ngược lại, gọi đạo Phật "chỉ là tôn giáo" có thể bỏ qua chiều sâu lập luận đã được nghiên cứu suốt hai nghìn năm. Cả hai cách nói đều đúng một phần.
Đạo đức học: chỗ hai cách nhìn gặp nhau
Có một phần của giáo lý mà cả người nhìn đạo Phật như tôn giáo lẫn người nhìn như triết học đều đồng ý là trung tâm: đạo đức. Năm giới, mười điều lành, Bát chánh đạo với chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng đều trả lời câu hỏi "nên sống thế nào", câu hỏi mà triết học đạo đức nào cũng phải đặt ra.
Điểm đáng chú ý là đạo đức Phật giáo đặt nặng tác ý, tức ý muốn đằng sau hành động. Một hành động được đánh giá không chỉ theo kết quả, cũng không chỉ theo quy tắc, mà theo tâm ý thúc đẩy nó: có xuất phát từ tham, sân, si hay không. Các nhà nghiên cứu đã so sánh cách nhìn này với đạo đức học đức hạnh, với thuyết hệ quả, với thuyết nghĩa vụ của phương Tây, và chưa có sự đồng thuận nó gần với trường phái nào nhất.
Với người đọc phổ thông, chỗ gặp nhau này cho thấy một điều thực tế: dù bạn gọi đạo Phật là gì, phần giáo lý về cách sống, cách nói năng, cách kiếm sống vẫn có thể đem ra suy ngẫm và áp dụng. Phần ấy cũng là nơi nhiều người không theo đạo tìm thấy điều hữu ích nhất.
Các quan điểm thường gặp
"Đạo Phật là tôn giáo". Quan điểm phổ biến trong xã hội học và trong cách xếp loại hành chính: có tổ chức, tu sĩ, tín đồ, nơi thờ tự, nghi lễ. Phần lớn Phật tử Việt Nam cũng tự nhận đây là tôn giáo của mình.
"Đạo Phật là triết học". Một số người, nhất là người tiếp cận qua sách vở, nhấn mạnh phần phân tích tâm và đạo đức, coi nghi lễ là phần văn hoá thêm vào sau. Quan điểm này hay bị phê bình là bỏ qua đời sống thực của truyền thống.
"Đạo Phật là một lối sống, một con đường". Nhiều vị thầy thích cách nói này, gần với chữ "đạo" của phương Đông: thứ để đi, để sống, không chỉ để tin hay để nghĩ.
"Câu hỏi này không cần trả lời dứt khoát". Một số nhà nghiên cứu cho rằng sự phân chia tôn giáo – triết học vốn không phổ quát, áp vào đạo Phật sẽ luôn hụt. Điều đáng quan tâm là hiểu các thành phần của truyền thống, không phải dán nhãn.
"Mỗi truyền thống trả lời một khác". Ngay giữa các truyền thống Phật giáo, mức độ nhấn vào nghi lễ, niềm tin hay phân tích cũng khác nhau. Một ngôi chùa Bắc tông ở làng quê, một tu viện Nam tông và một nhóm học thiền ở thành phố có thể cho ba ấn tượng rất khác về câu hỏi này. Vì vậy khi nghe ai trả lời, nên hỏi thêm họ đang nói từ truyền thống nào.
Câu trả lời ấy có ý nghĩa gì với người tự học
Với người mới học giáo lý, câu hỏi này không cần giải quyết ngay. Điều quan trọng là biết rằng giáo lý có cả hai mặt, và đọc sách thì nhận ra cuốn sách đang nhấn mặt nào. Sách nghiên cứu triết học sẽ phân tích khái niệm, ít nói về nghi lễ; sách nhập môn của chùa sẽ nói cả niềm tin lẫn thực hành. Đọc cả hai giúp bức tranh đầy đủ hơn, nhưng đừng lấy một loại để phủ nhận loại kia.
Với học sinh, sinh viên viết tiểu luận, cách trình bày chắc chắn nhất là nêu rõ định nghĩa mình dùng, trình bày các đặc điểm ủng hộ từng cách nhìn, rồi kết luận có điều kiện. Tránh những câu khẳng định tuyệt đối như "đạo Phật không phải tôn giáo", vì nó không đúng với cách đa số người theo đạo hiểu về mình.
Và với bất kỳ ai, nên giữ thái độ tôn trọng khi bàn câu hỏi này: không dùng nó để nâng đạo Phật lên trên các tôn giáo khác, cũng không dùng để xem nhẹ niềm tin của người đi chùa. Muốn hiểu sâu về đời sống tu học, bạn nên hỏi chư tăng, ni; muốn hiểu sâu về các hệ tư tưởng, nên đọc các giáo trình triết học có dẫn nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Phật có Thượng đế không?
Giáo lý Phật giáo nói chung không đặt một đấng sáng tạo toàn năng ở trung tâm. Kinh điển có nhắc tới chư thiên, các cõi trời, nhưng các vị ấy cũng nằm trong vòng nhân duyên và luân hồi, không phải đấng tạo ra thế giới. Đây là điểm khác biệt quan trọng khi so với một số tôn giáo khác, nêu ra để hiểu, không để so hơn kém.
Người theo tôn giáo khác học triết học Phật giáo có được không?
Được. Nhiều người theo các tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo nào nghiên cứu triết học Phật giáo như một hệ tư tưởng. Học để hiểu không đồng nghĩa với cải đạo. Chỉ cần giữ thái độ tôn trọng truyền thống mình đang tìm hiểu.
Trung quán và Duy thức có khó với người mới không?
Khá khó, vì hai hệ tư tưởng này dùng nhiều thuật ngữ chuyên môn và lập luận nhiều tầng. Người mới nên nắm chắc các giáo lý căn bản như Tứ diệu đế, duyên khởi, vô ngã trước, rồi học Trung quán, Duy thức qua giáo trình có hướng dẫn.
Ở Việt Nam, đạo Phật được xếp là tôn giáo hay không?
Trong đời sống xã hội và cách xếp loại chính thức, Phật giáo là một tôn giáo, có giáo hội, tăng ni, cơ sở thờ tự. Còn trong các giáo trình triết học, Phật giáo cũng được giảng như một trường phái triết học phương Đông. Hai cách xếp phục vụ hai mục đích khác nhau.
Có nên nói với người theo đạo rằng đạo Phật chỉ là triết học không?
Không nên nói theo cách khẳng định như vậy. Với người tu học, đạo Phật là đời sống tín ngưỡng thật sự; nói "chỉ là triết học" dễ gây tổn thương và cũng không đầy đủ. Nếu muốn trao đổi, hãy nói rằng đạo Phật có chiều sâu triết học bên cạnh đời sống tôn giáo.