Thưa hỏi chư tăng, ni hiệu quả nhất khi bạn chọn đúng lúc thầy rảnh, xin phép trước, đặt câu hỏi cụ thể gắn với điều mình đã đọc hoặc đang trải qua, nghe hết câu trả lời rồi ghi lại, và không dùng buổi hỏi để thử thách hay tranh luận. Đây là kỹ năng mà người tự học giáo lý nào cũng cần, vì sách chỉ đưa bạn tới một chỗ, phần còn lại cần người đã đi trước chỉ dẫn.
Trong truyền thống Phật giáo, việc hỏi đáp có lịch sử rất dài: phần lớn kinh điển ghi lại những cuộc đối thoại, có người hỏi và Đức Phật hoặc các đệ tử trả lời. Bài dưới đây gợi ý cách chuẩn bị và giữ lễ khi thưa hỏi ở chùa Việt. Mỗi chùa có nếp riêng; nếu chưa rõ, bạn có thể hỏi một Phật tử lâu năm hoặc vị tri khách cách làm cho phải.
Vì sao người tự học cần thưa hỏi
Tự học giúp bạn có nền, nhưng có ba loại khó khăn mà sách không gỡ được. Thứ nhất là chỗ hiểu lệch mà mình không biết: bạn đọc một đoạn, hiểu theo một cách, thấy hợp lý, và không có lý do gì để nghi ngờ. Chỉ khi nói ra với người hiểu sâu hơn, chỗ lệch ấy mới lộ ra. Thứ hai là chỗ các nguồn mâu thuẫn: hai cuốn sách nói khác nhau, và bạn không đủ nền để biết vì sao. Thứ ba là chỗ giáo lý gặp hoàn cảnh riêng: một câu kinh áp dụng thế nào vào công việc, gia đình, nỗi buồn cụ thể của mình.
Với cả ba loại, một vị thầy đã học và hành trì nhiều năm có thể giúp trong vài phút những điều bạn mất nhiều tháng tự mò. Nhiều kinh còn nhấn mạnh vai trò của "thiện tri thức", người bạn hiền có hiểu biết, trên đường tu học. Thưa hỏi không phải là dấu hiệu mình kém, mà là một phần tự nhiên của việc học.
Cũng cần nói rõ: thưa hỏi không có nghĩa là giao hết việc nghĩ cho người khác. Thầy chỉ hướng, còn hiểu và sống theo là việc của chính bạn. Câu hỏi tốt là câu hỏi cho thấy bạn đã nghĩ, đã đọc, và đang cần một chỉ dẫn để đi tiếp.
Chọn lúc và chỗ để hỏi
Tránh giờ khoá lễ, giờ thọ trai và giờ nghỉ. Chư tăng, ni có thời khoá riêng mỗi ngày. Giờ tụng kinh, giờ thọ trai buổi trưa và giờ nghỉ sau đó không phải lúc phù hợp để hỏi chuyện. Thời điểm thường thuận là sau buổi giảng, sau khoá lễ cộng đồng khi thầy còn ở lại, hoặc một buổi hẹn trước.
Xin phép trước. Một câu đơn giản như "Bạch thầy, con có mấy điều chưa hiểu về bài giảng hôm nay, thầy có thể cho con xin ít phút không ạ" là đủ. Nếu thầy bận, xin hẹn lúc khác.
Hỏi ở nơi thoáng, có người qua lại. Nhiều chùa giữ nếp thưa hỏi ở hiên chùa, phòng khách hay nơi có người khác. Với chư tăng Nam tông, giới luật của người xuất gia có những quy định về việc gặp nữ Phật tử ở chỗ kín, nên nữ Phật tử thường đi cùng một người khác. Đây là sự tôn trọng giới luật của thầy.
Ngày đông người thì hỏi ngắn. Những ngày rằm, mùng một hay lễ lớn, chư tăng rất bận. Lúc ấy chỉ nên hỏi điều ngắn gọn, hoặc xin hẹn hôm khác cho những câu hỏi cần thời gian.
Chuẩn bị câu hỏi cho rõ
Ghi ra giấy trước. Viết sẵn câu hỏi giúp bạn không quên, không lan man. Nếu có nhiều câu, xếp theo thứ tự quan trọng, chuẩn bị tinh thần chỉ hỏi được hai ba câu đầu.
Nói rõ nguồn. Thay vì hỏi "Phật dạy cái này có đúng không", hãy nói "Con đọc trong kinh Pháp Cú, phẩm Tâm, bản dịch có chú giải, đoạn nói về việc tâm dẫn đầu các pháp; con hiểu là… nhưng con chưa chắc". Câu hỏi có nguồn giúp thầy trả lời đúng chỗ.
Nói rõ cách mình đang hiểu. Trình bày cách hiểu hiện tại của mình, dù có thể sai, giúp thầy thấy chỗ cần điều chỉnh. Câu hỏi trống không, chỉ hỏi "nghĩa là gì", thường nhận về một câu trả lời chung chung.
Một câu hỏi, một ý. Gộp nhiều thắc mắc vào một câu dài khiến người nghe khó trả lời trọn. Tách ra từng câu ngắn.
Câu hỏi về hoàn cảnh riêng thì kể vừa đủ. Khi hỏi giáo lý áp dụng vào chuyện của mình, kể bối cảnh đủ để thầy hiểu, nhưng không cần kể chi tiết riêng tư của người khác.
Xưng hô và lễ nghi khi thưa hỏi
Ở phần lớn chùa Việt, Phật tử tại gia gọi vị tăng là "thầy", vị ni là "sư cô" hoặc "thầy", và xưng "con". Với những vị có giáo phẩm cao, có thể gọi theo cách nhà chùa và Phật tử nơi ấy đang gọi; nếu không rõ, gọi "thầy" và hỏi lại sau là cách an toàn. Câu mở đầu thường là "Bạch thầy" hoặc "Thưa thầy".
Khi gặp, chắp tay xá chào. Nếu thầy ngồi, Phật tử thường ngồi thấp hơn hoặc ngồi ghế thấp hơn, không ngồi ngang hàng trên cùng một bậc nếu không được mời. Ăn mặc kín đáo, tắt chuông điện thoại. Khi thầy đang nói, không ngắt lời; nếu chưa hiểu, chờ thầy dứt câu rồi hỏi lại.
Kết thúc buổi hỏi, chắp tay cảm ơn. Một số Phật tử có thói quen đảnh lễ khi chào thầy; việc này tuỳ nếp của mỗi người, mỗi chùa. Bạn không cần mang theo quà hay tiền để "đổi" lấy câu trả lời; sự giảng giải giáo lý của chư tăng không phải dịch vụ có giá.
Câu hỏi chưa rõ và câu hỏi đã sửa
Cùng một thắc mắc, cách đặt câu hỏi quyết định câu trả lời bạn nhận về. Bảng dưới là vài ví dụ giả định, cột trái là câu hỏi người mới hay đặt, cột phải là cách đặt lại cho rõ:
| Câu hỏi chưa rõ | Câu hỏi đã sửa | Vì sao tốt hơn |
|---|---|---|
| Nghiệp là gì ạ? | Con đọc sách nói nghiệp là hành động có tác ý; vậy một việc vô tình làm hại người khác có được gọi là nghiệp không ạ? | Cho thấy đã đọc, hỏi đúng chỗ còn mắc |
| Con có nên ăn chay không? | Con đang giữ năm giới, muốn bắt đầu ăn chay vài ngày mỗi tháng nhưng gia đình chưa quen; thầy khuyên con bắt đầu thế nào ạ? | Có hoàn cảnh cụ thể, hỏi về cách làm |
| Kinh này nói gì ạ? | Con đọc phẩm đầu kinh Pháp Cú, hiểu là tâm quyết định lời nói và việc làm; con hiểu như vậy có thiếu gì không ạ? | Trình bày cách hiểu để thầy chỉnh |
| Sao người tốt lại gặp chuyện xấu? | Con thấy người tốt vẫn gặp nạn, con hay nghe nói "tại nghiệp"; giáo lý nhân quả nói về chuyện này thế nào cho đúng ạ? | Nêu rõ cách hiểu đời thường đang làm mình băn khoăn |
Để ý rằng các câu hỏi đã sửa đều dài hơn, nhưng mỗi câu chỉ hỏi một ý. Dài vì có bối cảnh, không phải vì gộp nhiều thắc mắc. Đó là kiểu câu hỏi giúp người trả lời đi thẳng vào chỗ bạn cần.
Nếu chưa biết sửa câu hỏi thế nào, bạn cứ viết ra câu hỏi đầu tiên, rồi tự hỏi thêm ba điều: mình đọc hay nghe điều này ở đâu, mình đang hiểu nó thế nào, mình vướng ở chỗ nào. Trả lời được ba điều ấy, câu hỏi tự khắc rõ.
Những câu hỏi nên đặt ở chỗ khác
Có những thắc mắc tuy quan trọng với bạn nhưng không thuộc phạm vi giảng giáo lý, hoặc cần người có chuyên môn khác:
- Câu hỏi về sức khoẻ, bệnh tật, thuốc men: cần bác sĩ. Thầy giảng được về cách đối diện bệnh theo giáo lý, nhưng không thay được điều trị.
- Nỗi buồn kéo dài, mất ngủ, có ý nghĩ làm hại bản thân: cần gặp bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc đường dây hỗ trợ ngay. Giáo lý và chư tăng có thể đồng hành, không thay được chăm sóc chuyên môn.
- Tranh chấp pháp lý, tài sản: cần luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền.
- Xem ngày, xem tuổi, xem vận hạn: nhiều chùa không làm việc này và nhiều vị thầy sẽ khuyên bạn không dựa vào chúng.
- Bình phẩm về một vị tăng ni khác hay chuyện nội bộ của một ngôi chùa: không phải chủ đề phù hợp cho buổi thưa hỏi giáo lý.
Hỏi đúng chỗ là cách tôn trọng cả người được hỏi lẫn chính câu hỏi của mình.
Nếu không chắc một thắc mắc có thuộc phạm vi giáo lý hay không, bạn cứ thưa ngắn gọn với thầy. Các thầy thường sẽ nói rõ phần nào giáo lý soi sáng được, phần nào nên tìm tới người có chuyên môn khác, và đôi khi gợi ý luôn nơi phù hợp.
Nghe và ghi lại câu trả lời
Khi thầy trả lời, nghe hết trước khi phản hồi. Nhiều câu trả lời bắt đầu bằng một ví dụ hay một câu chuyện tưởng lạc đề, rồi mới quay về câu hỏi. Nếu sau khi nghe vẫn chưa rõ, bạn có thể hỏi lại một câu ngắn để xác nhận, ví dụ "Con hiểu ý thầy là… có đúng không ạ".
Về nhà, ghi ngay vào sổ trong ngày: câu hỏi, ý chính của câu trả lời, những tên kinh hay thuật ngữ thầy nhắc tới để tìm đọc. Đừng ghi như thể đó là chân lý tuyệt đối áp dụng cho mọi người, vì câu trả lời được nói với bạn, trong hoàn cảnh của bạn. Ghi chú rõ "thầy trả lời con về chuyện…" để sau này đọc lại không bị lẫn.
Có những câu thầy không trả lời trực tiếp, mà gợi ý bạn tự quán sát hoặc đọc thêm một bài kinh. Đó cũng là một kiểu trả lời. Có những câu thầy nói rằng nhiều truyền thống hiểu khác nhau; khi ấy hãy ghi lại các cách hiểu được nêu, thay vì cố ép ra một đáp án duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có thể hỏi thầy qua tin nhắn hay điện thoại không?
Tuỳ vị thầy và tuỳ chùa. Một số vị nhận câu hỏi ngắn qua tin nhắn, nhưng câu hỏi về giáo lý thường cần trao đổi trực tiếp mới rõ. Nếu nhắn, hãy viết gọn, lễ phép, không nhắn vào giờ khuya và không mong được trả lời ngay.
Hỏi một câu mà thấy ngớ ngẩn thì có sao không?
Không sao. Phần lớn chư tăng, ni đã nghe rất nhiều câu hỏi đơn giản và hiểu rằng ai cũng bắt đầu từ đó. Một câu hỏi thành thật, dù cơ bản, có giá trị hơn nhiều so với việc giả vờ đã hiểu.
Nếu câu trả lời của hai vị thầy khác nhau thì nên theo ai?
Khác biệt có thể đến từ truyền thống, từ cách diễn đạt, hoặc từ việc mỗi vị trả lời một khía cạnh của câu hỏi. Bạn có thể ghi lại cả hai, rồi hỏi thầy bổn sư hoặc vị hướng dẫn chính của mình. Không nên mang câu trả lời của vị này đi chất vấn vị kia.
Có nên hỏi thầy về chuyện gia đình riêng không?
Có thể hỏi giáo lý soi chiếu thế nào vào chuyện ấy, như cách giữ lời nói khi giận, cách hiểu bổn phận trong kinh Thiện Sanh. Những quyết định cụ thể như ly hôn, chia tài sản vẫn là của bạn và cần thêm tư vấn chuyên môn. Thầy thường gợi hướng, không quyết thay.
Chưa quy y có được thưa hỏi chư tăng không?
Được. Chư tăng, ni thường sẵn lòng giải đáp cho người muốn tìm hiểu, dù đã quy y hay chưa, kể cả người theo tôn giáo khác. Bạn chỉ cần giữ lễ nghi cơ bản và nói rõ mình đang tìm hiểu.
Thầy bận không tiếp được thì phải làm sao?
Xin hẹn lúc khác, hoặc hỏi thầy có vị nào trong chùa phụ trách hướng dẫn Phật tử không. Nhiều chùa có lớp giáo lý hay buổi giảng với phần hỏi đáp; đó cũng là nơi tốt để đặt câu hỏi.