Với người đi làm, một lộ trình tự học giáo lý khả thi là 12 tuần, mỗi ngày khoảng 25 phút và một buổi dài hơn vào cuối tuần, đi lần lượt qua tiểu sử Đức Phật, Tam bảo, Tứ diệu đế, Bát chánh đạo, giới, nhân quả, vô thường – vô ngã và một bộ kinh ngắn. Mười hai tuần không đủ để hiểu sâu, nhưng đủ để có một cái khung vững, biết mình cần hỏi gì và đọc gì tiếp theo.
Lộ trình dưới đây là gợi ý mở, dựa trên thứ tự phổ biến của các sách giáo lý nhập môn. Bạn có thể kéo dài mỗi chặng tuỳ sức. Nếu đang theo một lớp giáo lý ở chùa, hãy ưu tiên chương trình của lớp và dùng bài này để ôn ở nhà. Mọi chỗ còn phân vân, nhất là phần thực hành, nên thưa hỏi chư tăng, ni nơi bạn sinh hoạt.
Vì sao 12 tuần và mỗi ngày 25 phút
Con số 12 tuần không có gì thiêng liêng. Nó chỉ đủ dài để đi qua các khối căn bản mà không quá dài khiến người bận rộn nản giữa chừng. Ba tháng cũng là quãng thời gian đủ để một thói quen mới bắt đầu bám rễ: sau khoảng thời gian ấy, việc mở sổ ghi chép mỗi tối thường không còn là chuyện phải cố.
Hai mươi lăm phút mỗi ngày được chia làm ba phần: khoảng mười lăm phút đọc, năm phút ghi lại bằng lời của mình, năm phút ngồi yên nghĩ về một câu đã đọc. Buổi cuối tuần dài hơn, khoảng một giờ, để đọc lại sổ, tóm tắt tuần và chuẩn bị câu hỏi. Nếu một ngày quá bận, chỉ cần đọc lại phần ghi chép của hôm trước; như vậy mạch học không đứt.
Bạn cũng nên chọn trước một cuốn sách giáo lý nhập môn làm giáo trình chính, tốt nhất là cuốn do ngôi chùa hay ban hoằng pháp nơi bạn sinh hoạt giới thiệu, cùng một bản dịch kinh Pháp Cú có chú giải. Hai tài liệu ấy đủ cho cả 12 tuần.
Lộ trình 12 tuần tóm trong một bảng
Bảng dưới chia 12 tuần thành bốn chặng. Cột "Đọc thêm" chỉ là gợi ý, nếu thiếu thời gian có thể bỏ.
| Tuần | Trọng tâm | Đọc thêm | Câu hỏi tự kiểm |
|---|---|---|---|
| 1 | Cuộc đời Đức Phật: xuất thân, xuất gia, thành đạo, bài pháp đầu tiên | Phẩm Song Yếu, kinh Pháp Cú | Vì sao thái tử rời cung? Ngài tìm ra con đường ở giữa nghĩa là gì? |
| 2 | Tam bảo và ý nghĩa nương tựa | Phẩm Tâm, kinh Pháp Cú | Nương tựa Pháp khác cầu xin ở chỗ nào? |
| 3 | Tứ diệu đế: khổ và nguyên nhân của khổ | Phần giảng Tứ diệu đế trong giáo trình | Chữ "khổ" ở đây có nghĩa là đời toàn đau khổ không? |
| 4 | Tứ diệu đế: diệt và đạo; ôn chặng một | Phẩm Không Phóng Dật | Niết-bàn được giảng là một nơi chốn hay một trạng thái? |
| 5 | Bát chánh đạo: nhóm tuệ (chánh kiến, chánh tư duy) | Phẩm Người Trí | Chánh kiến khác "ý kiến đúng của mình" ra sao? |
| 6 | Bát chánh đạo: nhóm giới (chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng) | Phẩm Hoa | Tuần qua mình nói lời nào thiếu chánh ngữ? |
| 7 | Bát chánh đạo: nhóm định (tinh tấn, niệm, định) ở mức khái niệm | Phẩm Ngàn | Ba chi này liên quan thế nào tới hai nhóm trước? |
| 8 | Năm giới và Thập thiện: ý nghĩa từng giới | Phần giới trong giáo trình | Vì sao giới được gọi là nền? |
| 9 | Nghiệp và nhân quả theo đạo Phật | Phẩm Ác | Nghiệp khác "số mệnh" ở chỗ nào? |
| 10 | Vô thường và vô ngã | Phẩm Đạo | Vô ngã có nghĩa là "không có mình" không? |
| 11 | Duyên khởi ở mức nhập môn | Phần duyên khởi trong giáo trình | Thử giải thích một chuyện đời thường bằng "cái này có thì cái kia có" |
| 12 | Ôn tập toàn bộ, viết bản tóm tắt một trang | Đọc lại sổ ghi chép | Còn những câu hỏi nào để mang đi hỏi thầy? |
Tên phẩm kinh Pháp Cú có thể khác nhau tuỳ bản dịch, ví dụ "Song Yếu" ở bản này là "Cặp đôi" ở bản khác. Bạn cứ theo bản mình đang có, miễn là đi đúng thứ tự gợi ý.
Chặng một và hai: tuần 1 đến tuần 7
Bắt đầu bằng một câu chuyện. Tuần đầu đọc tiểu sử Đức Phật như đọc về một người thầy: Ngài sinh ra trong hoàn cảnh nào, vì sao rời bỏ cuộc sống đầy đủ, sau nhiều năm tìm kiếm thì thấy ra điều gì. Các chi tiết kỳ diệu khi đản sinh được kinh điển kể lại; bạn ghi nhận đó là lời kinh kể, không cần dừng lại tranh luận.
Tam bảo trước, khái niệm sau. Tuần hai dành cho Phật, Pháp, Tăng. Hiểu Tam bảo giúp bạn biết vì sao người Phật tử nói "nương tựa" chứ không nói "thờ phụng", và vì sao Pháp, tức giáo lý, được đặt ở trung tâm.
Tứ diệu đế cần hai tuần. Bốn sự thật nghe thì ngắn, nhưng mỗi sự thật mở ra nhiều tầng nghĩa. Dành hẳn tuần ba cho khổ và nguyên nhân của khổ, tuần bốn cho sự chấm dứt khổ và con đường. Cuối tuần bốn, thử giải thích Tứ diệu đế cho một người thân bằng năm câu.
Bát chánh đạo theo ba nhóm. Thay vì học tám chi một lúc, chia theo ba nhóm tuệ, giới, định như nhiều sách vẫn làm. Mỗi tuần một nhóm, kèm một việc nhỏ quan sát trong đời: tuần chánh ngữ thử để ý lời mình nói khi mệt. Chánh niệm, chánh định ở đây học như khái niệm; muốn thực hành thiền, bạn nên học trực tiếp với người hướng dẫn.
Chặng ba và bốn: tuần 8 đến tuần 12
Giới học như ý nghĩa, không như luật cấm. Tuần tám đọc năm giới và mười điều lành. Câu hỏi đáng ghi là "giới này bảo vệ điều gì", không phải "phạm thì bị gì". Cách hỏi ấy giúp bạn tránh nhìn giới như một bản danh sách để sợ.
Nghiệp là hành động có tác ý. Tuần chín học nghiệp và nhân quả theo đạo Phật. Đây là phần dễ bị hiểu lệch nhất trong đời thường, nhất là cách nói "tại nghiệp nên chịu". Khi đọc, chú ý cách kinh nhấn vào trách nhiệm với hành động hiện tại, và ghi lại mọi chỗ còn thấy khó chịu để hỏi thầy.
Vô thường, vô ngã, duyên khởi để cuối. Tuần mười và mười một đi vào phần trừu tượng nhất. Lúc này bạn đã quen thuật ngữ nên đọc nhẹ hơn. Mỗi khái niệm cố tìm hai ví dụ đời thường của chính mình, như một mối quan hệ đã đổi khác hay một thói quen hình thành từ nhiều điều kiện.
Tuần cuối để nhìn lại. Tuần mười hai không đọc thêm gì mới. Viết một trang tóm tắt mọi điều đã học, bằng lời của mình, rồi so với giáo trình. Những khoảng trống lộ ra chính là chỗ cần học tiếp ở vòng sau.
Một buổi học 25 phút diễn ra thế nào
Ví dụ giả định về một buổi tối của người đi làm ở tuần thứ sáu, học chánh ngữ:
- Phút 1 đến 2: đọc lại câu hỏi tự kiểm của tuần trong sổ, để nhớ mình đang đi tìm điều gì.
- Phút 3 đến 15: đọc phần giảng về chánh ngữ trong giáo trình, gạch dưới bốn điều thường được nêu: tránh nói dối, nói chia rẽ, nói lời thô ác, nói chuyện vô ích.
- Phút 16 đến 20: viết ba dòng bằng lời của mình. Ví dụ: "Lời chia rẽ không nhất thiết là lời sai sự thật; có khi nói thật mà nhằm làm hai người ghét nhau."
- Phút 21 đến 23: ghi một câu hỏi chưa rõ, ví dụ "nói dối để người ốm đỡ lo thì giáo lý giảng thế nào", để dành cho buổi thưa hỏi.
- Phút 24 đến 25: ngồi yên, nhớ lại một lần trong ngày mình đã nói lời nặng, chỉ nhìn lại, không tự trách.
Buổi học không cần hoàn hảo. Có hôm chỉ đọc được mười phút; có hôm câu hỏi ghi ra quan trọng hơn mọi phần đọc. Điều cần giữ là sự đều đặn.
Ghi chép và tự kiểm tra sau mỗi chặng
Mỗi chặng ba tuần nên kết thúc bằng một buổi tự kiểm tra nhẹ nhàng, không phải để chấm điểm mình mà để thấy chỗ nào còn trống. Cách đơn giản là gấp sổ lại, lấy một tờ giấy trắng, viết ra những gì mình nhớ về chặng vừa học: các khái niệm chính, mỗi khái niệm một hai câu giải thích, một ví dụ đời thường. Sau đó mở sổ ra so lại.
Những chỗ bạn viết được trôi chảy là chỗ đã hiểu. Những chỗ phải dừng lâu, hoặc chỉ nhớ được tên mà không giải thích được, là chỗ cần đọc lại trong tuần ôn. Những chỗ bạn viết ra mà khác hẳn với sổ ghi là chỗ quan trọng nhất: có thể bạn đã hiểu lệch, cũng có thể bạn đã nghĩ thêm được điều mới. Cả hai trường hợp đều đáng mang đi hỏi.
Một cách tự kiểm khác là giải thích lại cho một người thân không học giáo lý, dùng lời thường, không thuật ngữ. Nếu họ hiểu được ý chính, bạn đã nắm bài. Nếu họ hỏi lại một câu mà bạn không trả lời được, câu ấy nên được ghi vào sổ.
Sau 12 tuần thì đi đâu tiếp
Hết vòng đầu, bạn có thể chọn một trong mấy hướng dưới đây, tuỳ điều mình thấy cần:
- Vòng hai cùng lộ trình, nhưng thay giáo trình chính bằng một cuốn của truyền thống khác để thấy chỗ giống và khác.
- Đọc trọn một bộ kinh dài hơn có chú giải, như kinh Thiện Sanh rồi một phần kinh Trung Bộ hoặc Trung A-hàm.
- Ghi danh một lớp giáo lý ở chùa để có người dạy, bạn học và lộ trình nhiều năm.
- Đi sâu một khối bạn thấy còn mờ nhất, thường là duyên khởi hoặc nghiệp.
- Tìm hiểu thêm phần thực hành như tụng kinh, sám hối, thiền tập dưới sự hướng dẫn trực tiếp của chư tăng, ni.
Dù chọn hướng nào, cuốn sổ của 12 tuần đầu nên được giữ lại. Đọc lại nó sau một năm, bạn sẽ thấy rõ mình đã đổi cách hiểu ở những chỗ nào.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ lỡ một tuần thì có cần học lại từ đầu không?
Không cần. Bạn chỉ cần quay lại đúng tuần đang dở, đọc lại phần ghi chép của tuần trước đó cho nhớ mạch rồi đi tiếp. Lộ trình này được thiết kế để người bận rộn có thể kéo dài thành 14 hay 16 tuần mà không mất gì quan trọng.
Có thể học lộ trình này cùng vợ chồng hoặc bạn bè không?
Có, và thường còn hiệu quả hơn. Mỗi người tự đọc trong tuần, cuối tuần gặp nhau khoảng một giờ để kể lại điều mình hiểu và đặt câu hỏi. Những chỗ cả nhóm còn tranh luận nên ghi lại để hỏi chư tăng, ni, tránh tự đưa ra kết luận.
Nên dùng sách giấy hay đọc trên điện thoại?
Cả hai đều được. Nhiều người thấy sách giấy giúp đọc chậm và ít bị thông báo làm phân tâm. Nếu đọc trên điện thoại, nên tắt thông báo trong 25 phút học và ghi chép ra sổ tay thay vì ghi trong máy, để phần viết lại bằng lời mình không bị bỏ qua.
Lộ trình này có thay được lớp giáo lý ở chùa không?
Không. Đây là cách tự học để có nền, phù hợp khi bạn chưa có điều kiện tới lớp. Lớp giáo lý có người dạy, có thể giải đáp tại chỗ và điều chỉnh khi bạn hiểu lệch. Nếu có lớp phù hợp, bạn nên theo lớp và dùng lộ trình này để ôn tập ở nhà.
Nếu đọc tới phần nghiệp mà thấy lo sợ thì nên làm gì?
Hãy dừng lại và ghi rõ điều làm mình lo. Theo cách các kinh căn bản trình bày, giáo lý về nghiệp nhấn vào trách nhiệm với hành động hiện tại, không nhằm doạ ai. Nỗi lo kéo dài nên được mang tới hỏi chư tăng, ni; nếu lo âu ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt, bạn nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.